Lớn lên đồng nghĩa với nhiều bài toán mới
Quy mô nhỏ giúp doanh nghiệp dễ xoay xở, quyết định nhanh và kiểm soát chi phí. Nhưng khi thị trường mở rộng, cách vận hành dựa nhiều vào kinh nghiệm của chủ doanh nghiệp bắt đầu bộc lộ giới hạn.
Theo cơ quan quản lý, trên 90% doanh nghiệp nhỏ và vừa có quy mô vốn dưới 10 tỉ đồng. Năng lực huy động và hấp thụ vốn còn hạn chế, trình độ quản trị chưa cao, công nghệ còn lạc hậu. Năm 2024, dư nợ tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ chiếm gần 17,6% tổng dư nợ.
Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: doanh nghiệp nhỏ thiếu vốn để đầu tư máy móc, công nghệ, nhân sự và hệ thống quản trị; nhưng khi chưa chứng minh được quy mô, dòng tiền và năng lực quản trị, việc tiếp cận nguồn vốn lớn lại càng khó.
Khó khăn còn nằm ở thị trường. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ; tỉ trọng doanh nghiệp tham gia sản xuất còn hạn chế. Khả năng tham gia chuỗi giá trị, xuất khẩu và liên kết với khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cũng chưa cao.
Vì thế, mở rộng doanh thu chưa chắc đồng nghĩa với doanh nghiệp đã sẵn sàng mở rộng quy mô. Một đơn hàng lớn có thể tạo thêm doanh thu, nhưng cũng đòi hỏi vốn lưu động, năng lực giao hàng, kiểm soát chất lượng, nhân sự và hệ thống kế toán, pháp lý tương ứng.
Đây là lý do nhiều doanh nghiệp có thể nhìn thấy cơ hội thị trường nhưng vẫn thận trọng với quyết định đầu tư thêm.
Vốn vẫn là nút thắt lớn
Khả năng tiếp cận vốn đang được xác định là một trong những rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo thông tin từ cơ quan xây dựng chính sách, nhóm này chiếm khoảng 98,4% tổng số doanh nghiệp nhưng chỉ tiếp cận khoảng 19-20% tổng dư nợ tín dụng của hệ thống ngân hàng.
Vấn đề không chỉ nằm ở việc có khoản vay hay không. Với doanh nghiệp nhỏ, yêu cầu về tài sản bảo đảm, hồ sơ tài chính, lịch sử tín dụng và khả năng chứng minh dòng tiền có thể trở thành rào cản khi muốn vay để mở rộng sản xuất.
Trong khi đó, nếu không vay được vốn hoặc phải vay với chi phí cao, doanh nghiệp thường lựa chọn cách tăng trưởng chậm bằng nguồn vốn tự có. Cách này an toàn hơn trong ngắn hạn nhưng khó tạo ra bước nhảy về quy mô.
Chính sách tín dụng đang được đặt theo hướng mở rộng cách đánh giá khả năng vay vốn. Trong dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ quan soạn thảo đề xuất khuyến khích tổ chức tín dụng cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ và các yếu tố khác thay vì quá phụ thuộc vào tài sản thế chấp.
Nếu được thực hiện hiệu quả, đây có thể là thay đổi quan trọng đối với nhóm doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh tốt nhưng ít tài sản để thế chấp. Tuy nhiên, để ngân hàng có thể cho vay dựa nhiều hơn vào dòng tiền, doanh nghiệp cũng phải nâng chất lượng sổ sách, kế toán và quản trị tài chính.
Khi chính sách thay đổi, doanh nghiệp phải thay đổi cách vận hành
Một nguyên nhân khác khiến doanh nghiệp nhỏ dè dặt với việc mở rộng là chi phí tuân thủ. Khi quy mô tăng, yêu cầu về kế toán, thuế, lao động, hóa đơn, quản trị dữ liệu, tiêu chuẩn sản phẩm và các quy định chuyên ngành cũng tăng theo.
Từ năm 2026, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không còn áp dụng phương pháp thuế khoán; đồng thời lệ phí môn bài được chấm dứt. Những thay đổi này thúc đẩy quá trình minh bạch hóa hoạt động kinh doanh và tạo thêm áp lực để các cơ sở kinh doanh chuyển sang phương thức quản trị bài bản hơn.
Với doanh nghiệp, chính sách thuế mới cũng đang hướng tới phân nhóm theo quy mô để giảm áp lực cho nhóm nhỏ. Nghị định 141/2026/NĐ-CP nâng ngưỡng doanh thu không phải chịu thuế đối với hộ kinh doanh lên 1 tỉ đồng. Trong khi đó, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025 quy định doanh nghiệp thành lập mới từ hộ kinh doanh, có quy mô không quá 50 tỉ đồng, được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 2 năm liên tục kể từ khi có thu nhập chịu thuế.
Những chính sách này cho thấy bài toán hiện nay không đơn thuần là yêu cầu doanh nghiệp phải “lớn nhanh”. Điều quan trọng là tạo một môi trường trong đó doanh nghiệp có thể chuyển từ quy mô nhỏ sang quy mô lớn hơn mà chi phí chuyển đổi và rủi ro được kiểm soát.
Đây cũng là lý do Chính phủ đang đề xuất xây dựng Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017. Theo cơ quan soạn thảo, chính sách mới cần chuyển từ tư duy hỗ trợ sang kiến tạo môi trường và hệ sinh thái phát triển, đồng thời gắn chính sách với năng lực phát triển dài hạn của doanh nghiệp.
Không phải doanh nghiệp nào cũng cần lớn bằng mọi giá
Một doanh nghiệp có doanh thu vài chục tỉ đồng nhưng quản trị tốt, có thị trường ổn định và tạo lợi nhuận bền vững không nhất thiết phải chạy theo mục tiêu trở thành doanh nghiệp trăm tỉ.
Vấn đề đáng quan tâm hơn là khả năng doanh nghiệp có thể tăng năng suất, tạo thêm việc làm, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và nâng giá trị sản phẩm hay không.
Thực tế, hạn chế của doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay không chỉ là quy mô. Cơ quan quản lý đánh giá năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh mới tập trung ở một bộ phận doanh nghiệp vừa và lớn; phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa có công nghệ gốc, chưa đủ nguồn lực cho số hóa, xanh hóa và đổi mới quản trị.
Điều đó cho thấy một hướng đi thực tế hơn là giúp doanh nghiệp nhỏ lớn lên về năng lực trước khi lớn lên về quy mô. Khi quản trị tốt hơn, tài chính minh bạch hơn, công nghệ phù hợp hơn và có thị trường ổn định, doanh nghiệp sẽ có thêm khả năng tiếp cận vốn, tham gia chuỗi cung ứng và mở rộng sản xuất.
Nhà nước cũng đang dành thêm chính sách cho quá trình này. Thủ tướng đã phê duyệt Chương trình hỗ trợ pháp lý liên ngành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh giai đoạn 2026-2030, nhằm tăng khả năng tiếp cận và tuân thủ pháp luật của khu vực kinh doanh này.
Thị trường Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa cho doanh nghiệp phát triển. Nhưng cơ hội thị trường chỉ trở thành tăng trưởng thực tế khi doanh nghiệp có đủ vốn, nhân lực, công nghệ và năng lực quản trị để đáp ứng.
Vì vậy, câu chuyện “ngại lớn” của doanh nghiệp nhỏ thực chất không chỉ là tâm lý. Đó còn là bài toán về chi phí, rủi ro và năng lực. Khi những rào cản này được tháo gỡ, việc mở rộng quy mô sẽ trở thành một lựa chọn có tính toán thay vì một bước đi nhiều bất trắc.
