Từng bước hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO
Phở từ lâu đã vượt ra khỏi khuôn khổ một món ăn thông thường để trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực Việt Nam. Trong mỗi bát phở là sự kết tinh của lịch sử, tri thức dân gian, kỹ thuật chế biến, tập quán sinh hoạt và sự sáng tạo được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Với Hà Nội, phở còn mang những dấu ấn riêng, góp phần làm nên bản sắc văn hóa và sức hấp dẫn của Thủ đô.
Việc phở Hà Nội và phở Nam Định được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền.
Đây cũng là cơ sở quan trọng để tiếp tục triển khai các hoạt động bảo vệ, phát huy di sản, tiến tới xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh phở Việt Nam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Chia sẻ về tiến trình này, ông Trương Minh Tiến, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Chủ tịch Hiệp hội UNESCO Hà Nội cho biết, sau khi được Chính phủ đồng ý giao chủ trì xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh phở Việt Nam, Hà Nội đã tích cực xây dựng lộ trình và triển khai các bước theo quy định.
Một trong những công việc được ưu tiên là mời các địa phương, đơn vị có thực hành di sản phở tham gia kiểm kê, tư liệu hóa. Theo ông Tiến, đây là bước đi ban đầu có ý nghĩa quan trọng, tạo tiền đề cho quá trình nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện hồ sơ.
Tuy nhiên, phía trước vẫn còn nhiều công việc cần triển khai, trong đó có tổ chức các hội thảo khoa học nhằm nghiên cứu, làm rõ quá trình hình thành, phát triển của phở Việt Nam; xây dựng phim tư liệu; đồng thời mời Hội đồng Di sản văn hóa phi vật thể thế giới khảo sát, đánh giá.
Đáng chú ý, theo ông Tiến, xây dựng hồ sơ UNESCO không thể tách rời nhiệm vụ bảo vệ di sản trong đời sống cộng đồng. Quảng bá, tuyên truyền các giá trị văn hóa của phở cần được thực hiện song hành với việc duy trì thực hành và trao truyền, đặc biệt tại những cơ sở, thương hiệu phở lâu đời ở Hà Nội, Nam Định và các địa phương khác.
“Trao truyền không chỉ để giữ nghề mà còn để phát triển nghề”, ông Tiến nhấn mạnh. Theo đó, trong quá trình kế thừa, người làm nghề có thể đưa những yếu tố sáng tạo hiện đại vào chế biến và kinh doanh phở, đáp ứng nhu cầu của đời sống đương đại, nhưng phải bảo đảm gìn giữ những giá trị gốc làm nên bản sắc của di sản.
Cùng với chất lượng món ăn, chất lượng phục vụ và không gian thưởng thức cũng là những yếu tố cần được quan tâm, nhất là trong bối cảnh phở ngày càng trở thành một sản phẩm có sức hấp dẫn đối với khách du lịch quốc tế.
Theo ông Tiến, quán phở có thể giữ vẻ đơn sơ, mộc mạc, nhưng cần bảo đảm vệ sinh, sạch sẽ, gọn gàng và có phong cách phục vụ chuyên nghiệp. Thực tế, một số thương hiệu phở tại Hà Nội đã từng bước chú trọng hơn đến những yêu cầu này.
Ông Trương Minh Tiến kỳ vọng, việc phở Việt Nam được UNESCO ghi danh sẽ là niềm tự hào lớn, góp phần khẳng định giá trị văn hóa dân tộc trên trường quốc tế. Tuy nhiên, ý nghĩa của việc ghi danh không chỉ nằm ở danh hiệu mà quan trọng hơn là tạo thêm động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản.
Đưa di sản phở vào không gian sáng tạo đương đại
Nếu trước đây, bảo tồn di sản ẩm thực chủ yếu được nhìn nhận qua việc gìn giữ hương vị, công thức và kỹ thuật chế biến truyền thống, thì ngày nay, di sản còn có thể được tiếp cận bằng nhiều phương thức sáng tạo, phù hợp với đời sống hiện đại. Đặc biệt, sự tham gia của thế hệ trẻ đang mở ra những hướng đi mới trong việc nhận diện, quảng bá và lan tỏa giá trị văn hóa của phở.
Theo ông Trương Minh Tiến, phở Việt Nam nói chung và phở Hà Nội nói riêng là một loại hình ẩm thực dân gian có giá trị, là món ăn, thức quà đã hiện diện trong đời sống người Việt hàng trăm năm, góp phần hình thành bản sắc văn hóa dân tộc.
Từ khi Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế, Thủ đô có thêm cơ hội mở rộng hợp tác quốc tế, phát huy tiềm năng sáng tạo, đưa văn hóa và sáng tạo trở thành động lực phát triển đô thị bền vững. Trên tinh thần đó, nhiều hoạt động thúc đẩy sáng tạo trong cộng đồng được triển khai, thu hút sự quan tâm và tham gia ngày càng tích cực của giới trẻ.
Ông Tiến cho biết, qua các kỳ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội từ năm 2021 đến nay, lực lượng trẻ tham gia ngày càng đông đảo, với nhiều ý tưởng và sản phẩm bước đầu tạo được dấu ấn. Riêng Cuộc thi Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể “Phở” Hà Nội đã tiếp nhận hơn 600 tác phẩm và lựa chọn 20 tác phẩm trao 20 giải thưởng.
Các tác phẩm dự thi thể hiện sự đa dạng trong cách tiếp cận di sản, từ mỹ thuật, ký họa đến thiết kế website và những hình thức sáng tạo khác. Thông qua ngôn ngữ thiết kế và tư duy sáng tạo của thế hệ trẻ, hình ảnh phở được chuyển tải đến công chúng bằng những cách thức mới, gần gũi hơn với đời sống đương đại, đồng thời mở rộng khả năng khai thác các giá trị văn hóa của di sản.
Điều đáng chú ý là sáng tạo trên nền tảng di sản không đồng nghĩa với việc thay đổi hoặc làm mất đi những giá trị truyền thống. Ngược lại, khi được tiếp cận bằng tư duy phù hợp, sáng tạo có thể trở thành cầu nối giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, được các thế hệ hiểu hơn, yêu hơn và chủ động gìn giữ.
Trong khuôn khổ chương trình, Không gian trưng bày sáng tạo di sản ẩm thực phở cùng lễ trao giải cuộc thi đã giới thiệu những kết quả bước đầu của quá trình kết nối giữa di sản và sáng tạo. Đây cũng là cách khuyến khích cộng đồng, nhất là người trẻ, tham gia trực tiếp vào việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản bằng những ý tưởng, sản phẩm cụ thể.
Từ câu chuyện một món ăn dân gian trở thành biểu tượng văn hóa, phở đang có thêm cơ hội hiện diện trong các không gian sáng tạo, hoạt động quảng bá và giao lưu quốc tế. Mục tiêu là để khi nhắc đến phở, bạn bè quốc tế không chỉ biết đến một món ăn nổi tiếng mà còn nhận diện được những giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc Việt Nam gửi gắm trong đó.
Đây cũng là nền tảng quan trọng để hành trình đưa phở Việt Nam ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO được xây dựng từ chính sức sống của di sản trong cộng đồng.