Trong bối cảnh đó, bảo vệ trẻ không thể chỉ dừng ở việc kiểm soát sử dụng Internet. Điều quan trọng là trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ, ứng xử khi gặp sự cố, tìm kiếm sự trợ giúp và có trách nhiệm với hành vi của mình trên không gian số. Đây cũng là trách nhiệm của nhà trường trong việc giúp học sinh hình thành năng lực sống an toàn trên môi trường mạng.

Nhận diện bạo lực, xâm hại và biết cách tìm kiếm sự trợ giúp

Bạo lực trên mạng có những đặc điểm khác với các vụ việc xảy ra trực tiếp. Người gây hại có thể ẩn danh, nội dung được chia sẻ rất nhanh và sự tổn thương có thể kéo dài. Một bình luận ác ý, hình ảnh bị chỉnh sửa, video bị phát tán trái phép hay những lời công kích tập thể đều có thể trở thành hành vi bạo hành trên không gian mạng.

Sự ẩn danh và tốc độ lan truyền của Internet khiến việc kiểm soát hành vi bắt nạt, quấy rối, dụ dỗ, đe dọa trẻ khó khăn hơn.
Sự ẩn danh và tốc độ lan truyền của Internet khiến việc kiểm soát hành vi bắt nạt, quấy rối, dụ dỗ, đe dọa trẻ khó khăn hơn.

Theo một phân tích về bạo hành trẻ em trên không gian mạng, sự ẩn danh và tốc độ lan truyền của Internet khiến việc kiểm soát hành vi khó khăn hơn. Không ít trẻ có thể không nói với gia đình hoặc giáo viên vì sợ bị trách mắng, xấu hổ hoặc lo sự việc trở nên nghiêm trọng hơn.

Vì vậy, trẻ cần được trang bị khả năng nhận diện bắt nạt trực tuyến, quấy rối, dụ dỗ, đe dọa, thao túng; đồng thời biết cảnh giác trước những tài khoản, lời mời kết bạn hoặc yêu cầu chia sẻ thông tin có dấu hiệu bất thường. Khi gặp vấn đề, trẻ không nên tranh cãi hoặc tìm cách trả đũa. Các em cần biết dừng tương tác, chặn và báo cáo tài khoản vi phạm, lưu lại thông tin cần thiết và tìm đến người lớn đáng tin cậy, giáo viên hoặc kênh hỗ trợ phù hợp.

Trẻ cũng cần được giáo dục để không tiếp tay cho bạo lực: không chia sẻ hình ảnh bị phát tán để chế giễu bạn học, không tham gia bình luận công kích và biết lên tiếng khi chứng kiến một bạn bị bắt nạt.

Nhà trường không chỉ dạy kiến thức mà phải dạy học sinh cách sống trong thế giới số

Khi không gian mạng đã gắn với học tập, giao tiếp và đời sống của học sinh, giáo dục kỹ năng số cần được xem là một phần của giáo dục toàn diện, thay vì chỉ là những buổi tuyên truyền theo đợt.

Thượng tá, Ts. Đào Trung Hiếu chia sẻ cho học sinh trường THCS Khương Đình - Hà Nội về kỹ năng sử dụng mạng xã hội và phòng ngừa tội phạm, tệ nạn xã hội trên không gian mạng.
Thượng tá, Ts. Đào Trung Hiếu chia sẻ cho học sinh trường THCS Khương Đình - Hà Nội về kỹ năng sử dụng mạng xã hội và phòng ngừa tội phạm, tệ nạn xã hội trên không gian mạng.

Chỉ thị 31/CT-TTg ngày 5.8.2026 của Thủ tướng Chính phủ về thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 yêu cầu đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số, phòng chống bạo lực học đường và các nguy cơ trên môi trường mạng; chú trọng trang bị cho học sinh năng lực tự bảo vệ, khả năng nhận diện và chủ động phòng ngừa từ sớm.

Chỉ thị cũng giao Bộ Công an phối hợp xây dựng phương án quản lý việc sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội trong trường học, hạn chế rủi ro và ngăn chặn bạo lực học đường từ mạng xã hội.

Một khảo sát của Bộ GD-ĐT với hơn 1 triệu học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý vào cuối năm 2025 cho thấy nhu cầu này ngày càng rõ. Có 71,25% học sinh sử dụng Internet hằng ngày; 22,21% từng gặp nội dung bạo lực và 20,20% tiếp xúc với ngôn từ thù hận. Đáng chú ý, 63,94% học sinh mong muốn được trang bị kiến thức nhận diện AI, Deepfake, trong khi chỉ 26,14% giáo viên được khảo sát có năng lực nhận diện những công nghệ này.

Những con số trên cho thấy kỹ năng số của trẻ không chỉ là biết sử dụng thiết bị hay bảo vệ mật khẩu. Các em còn cần biết kiểm chứng những gì mình nhìn thấy, nghe thấy trên mạng, thận trọng trước hình ảnh, video, giọng nói có dấu hiệu bị giả mạo hoặc tạo bằng AI. Bộ GD-ĐT cũng đang tăng cường bồi dưỡng về an toàn số, kiểm chứng thông tin, Deepfake và AI cho học sinh, giáo viên và phụ huynh.

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng cần nhìn nhận mạng xã hội như một “môi trường sống” mới của trẻ em và thanh thiếu niên. Khi đây đã trở thành không gian để trẻ giao tiếp, tìm kiếm thông tin, thể hiện bản thân và hình thành các mối quan hệ, mục tiêu không thể chỉ là đưa trẻ ra khỏi môi trường này. Cần chuyển từ tư duy chỉ “bảo vệ trẻ khỏi Internet” sang “bảo vệ đi đôi với trao quyền”, giúp trẻ có năng lực nhận diện rủi ro, kiểm soát hành vi số và biết tìm kiếm sự hỗ trợ.

Điều đó đòi hỏi nhà trường chuyển từ việc nói cho học sinh biết nguy cơ sang dạy các em cách xử lý tình huống.

Ở bậc tiểu học và THCS, trẻ có thể được hướng dẫn những kỹ năng gần gũi: tôn trọng hình ảnh và thông tin của mình, của bạn bè; không tự ý đăng hoặc chuyển tiếp hình ảnh của người khác; nhận diện lời mời kết bạn, tin nhắn bất thường; biết lưu lại thông tin, chặn, báo cáo và tìm người lớn hỗ trợ khi bị đe dọa hoặc xúc phạm.

Học sinh cần được tăng cường giáo dục kỹ năng sử dụng Internet an toàn, bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện rủi ro, phòng ngừa xâm hại và ứng xử văn minh trên mạng.
Học sinh cần được tăng cường giáo dục kỹ năng sử dụng Internet an toàn, bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện rủi ro, phòng ngừa xâm hại và ứng xử văn minh trên mạng.

Với học sinh THPT, kỹ năng cần nâng lên theo hướng chủ động hơn: nhận diện tài khoản giả, thủ đoạn thao túng, nội dung giả mạo bằng AI; thận trọng trước những mối quan hệ chỉ tồn tại trên mạng; không gửi hình ảnh nhạy cảm, thông tin riêng tư hoặc thực hiện yêu cầu chuyển tiền của người quen trên mạng khi chưa xác minh.

Quan trọng hơn, nhà trường cần có một nơi để học sinh nói ra điều đang xảy ra với mình. Giáo viên chủ nhiệm, cán bộ tư vấn tâm lý, Đoàn - Đội và các bộ phận liên quan cần có quy trình tiếp nhận, đánh giá và chuyển hỗ trợ khi học sinh phản ánh bị bắt nạt, đe dọa hoặc xâm hại trên mạng. Trẻ cần hiểu rằng tìm đến thầy cô khi gặp nguy cơ không phải là “mách lẻo”, mà là một cách tự bảo vệ mình.

Giáo viên cũng cần được cập nhật kỹ năng về môi trường số, từ nhận biết thông tin giả, nội dung bị chỉnh sửa bằng AI đến những biểu hiện của bắt nạt trực tuyến. Nhà trường đồng thời phải làm gương trong bảo vệ dữ liệu và hình ảnh học sinh, thận trọng khi đăng tải thông tin cá nhân và bảo mật danh tính của các em khi cần hỗ trợ.

Xây dựng công dân số không phải là dạy trẻ sử dụng thêm một công cụ công nghệ, mà là giúp các em hình thành năng lực sống trong môi trường số.

Khi trẻ biết nhận diện nguy cơ, biết dừng lại trước khi chia sẻ, biết kiểm chứng thông tin, tìm kiếm sự trợ giúp và tôn trọng người khác trên không gian số, các em sẽ có thêm khả năng tự bảo vệ mình. Cùng với gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và các nền tảng công nghệ, đó là nền tảng để trẻ không chỉ được bảo vệ trên Internet mà còn được trao năng lực trở thành những công dân số an toàn và có trách nhiệm.