Thấy gì từ kỷ lục phòng vé của phim sử thi "Ramayana: Khởi nguồn một huyền thoại"?

Sử thi không chỉ là câu chuyện lớn, mà phải chạm đến những giá trị lớn

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô đầu tư, kỹ xảo hay những trận chiến được dàn dựng hoành tráng. Đằng sau câu chuyện về cuộc đối đầu giữa hoàng tử Rama và vua quỷ Ravana là những giá trị đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của người Ấn Độ: tình yêu, lòng trung thành, sự hy sinh, chính nghĩa và cuộc đấu tranh giữa thiện và ác.

Đó cũng là lý do một câu chuyện có nguồn gốc từ hàng nghìn năm trước vẫn có thể tìm được sự đồng cảm ở khán giả hôm nay, kể cả những người không thuộc nền văn hóa đã sản sinh ra nó.

Trường hợp Ramayana: Khởi nguồn một huyền thoại cho thấy một đặc điểm quan trọng của phim sử thi: câu chuyện có thể mang tính bản địa sâu sắc nhưng sức hấp dẫn không nhất thiết bị giới hạn trong biên giới quốc gia. Khi những giá trị văn hóa được chuyển hóa thành trải nghiệm điện ảnh có sức lay động, chúng có thể vượt qua khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa để tiếp cận công chúng quốc tế.

Đây cũng là vấn đề đặt ra với điện ảnh Việt Nam khi thực hiện những tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, huyền sử. Nếu Ramayana có điểm tựa là một thiên sử thi đã trở thành phần quan trọng trong đời sống văn hóa Ấn Độ, thì bộ phim sử thi gần đây nhất của điện ảnh Việt Nam Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh là câu chuyện về triều đại Đinh, về vị vua đầu tiên đặt nền móng cho nhà nước Đại Cồ Việt và những huyền tích gắn với lịch sử dân tộc cũng là chất liệu giàu tiềm năng để điện ảnh Việt Nam khai thác.

Tuy nhiên, có một khoảng cách không nhỏ giữa việc sở hữu chất liệu lịch sử, huyền thoại và khả năng làm nên một tác phẩm sử thi thực sự.

Một bộ phim có bối cảnh lịch sử, nhân vật anh hùng, những trận chiến quy mô lớn chưa đương nhiên trở thành phim sử thi. Yếu tố làm nên chiều sâu của thể loại này nằm ở tầm vóc câu chuyện và những giá trị tinh thần mà nó chuyển tải.

Nhân vật không chỉ hành động vì số phận cá nhân mà còn gắn với vận mệnh cộng đồng, đất nước; những xung đột không chỉ dừng lại ở cuộc đối đầu giữa các cá nhân mà thường phản chiếu những lựa chọn về chính nghĩa, trách nhiệm, lòng trung thành, sự hy sinh và căn tính dân tộc.

Nhìn từ góc độ đó, Ramayana có lợi thế đặc biệt khi khai thác một câu chuyện đã trở thành biểu tượng văn hóa của Ấn Độ. Bộ phim không phải bắt đầu từ việc giới thiệu một huyền thoại xa lạ, mà kế thừa một hệ thống biểu tượng, nhân vật và giá trị đã tồn tại lâu đời trong tâm thức công chúng. Nhiệm vụ của nhà làm phim là tìm cách diễn giải lại chất liệu ấy, đưa nó đến gần hơn với khán giả hiện đại bằng hình ảnh, âm thanh, kỹ xảo và cách kể chuyện mới.

Với Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh, thách thức có phần khác biệt. Điện ảnh Việt Nam có một kho tàng lịch sử, huyền thoại và truyền thuyết phong phú, nhưng không phải chất liệu nào cũng đã được chuyển hóa thành những biểu tượng điện ảnh có sức sống rộng rãi.

Vì vậy, việc xây dựng một bộ phim sử thi không thể chỉ dừng ở phục dựng trang phục, kiến trúc, vũ khí hay tái hiện không gian lịch sử. Quan trọng hơn là tìm được câu chuyện có khả năng khơi gợi niềm tự hào, sự đồng cảm và nhận thức về cội nguồn.

Nếu đặt trong mạch nguồn lịch sử thời Đinh, câu chuyện về việc xác lập nền độc lập, xây dựng quốc gia sau một thời kỳ biến động có thể mở ra những chiều kích rộng hơn một cuộc phiêu lưu hay hành trình bảo vệ một bí mật lịch sử. Đó là câu chuyện về sự hình thành quốc gia, về trách nhiệm của mỗi cá nhân trước vận mệnh cộng đồng, về những giá trị được trao truyền qua các thế hệ.

Kỹ xảo tạo nên quy mô, bản sắc tạo nên sức sống

Một điểm đáng chú ý ở Ramayana là sự kết hợp giữa chất liệu văn hóa truyền thống với năng lực sản xuất điện ảnh hiện đại. Việc đầu tư lớn cho hai phần phim, quy tụ những tên tuổi hàng đầu trong lĩnh vực kỹ xảo và âm nhạc quốc tế, cho thấy nhà sản xuất không xem câu chuyện sử thi chỉ như một sản phẩm mang tính hoài niệm.

Họ đặt mục tiêu đưa huyền thoại dân tộc vào một không gian trình diễn điện ảnh có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Nhưng kinh phí lớn, kỹ xảo tiên tiến hay những đại cảnh hoành tráng mới chỉ là điều kiện để mở rộng khả năng biểu đạt. Chúng không thể thay thế chiều sâu của câu chuyện. Khán giả có thể bị choáng ngợp trước một trận chiến được dàn dựng công phu, nhưng điều khiến họ nhớ lâu hơn thường là số phận nhân vật, những lựa chọn mang tính đạo đức và cảm xúc đọng lại sau khi bộ phim kết thúc.

Đây là vấn đề đáng quan tâm đối với các nhà làm phim Việt khi muốn dấn thân ở thể loại sử thi. Điện ảnh Việt Nam không nhất thiết phải chạy đua với những bom tấn quốc tế về ngân sách hay quy mô kỹ xảo. Điều cần thiết là tìm được phương thức kể chuyện phù hợp với điều kiện sản xuất trong nước, đồng thời phát huy những chất liệu đặc thù của lịch sử và văn hóa Việt Nam.

Một không gian kiến trúc, một nghi lễ, một phong tục, một truyền thuyết hay một biểu tượng văn hóa nếu được nghiên cứu và thể hiện thuyết phục đều có thể tạo nên bản sắc riêng cho tác phẩm.

Ở đây, bản sắc không phải là việc đưa càng nhiều yếu tố truyền thống vào phim càng tốt, mà là khả năng khiến những yếu tố ấy trở thành một phần hữu cơ của câu chuyện. Khán giả cần nhìn thấy văn hóa trong cách nhân vật suy nghĩ, hành động, ứng xử và lựa chọn; chứ không chỉ nhận diện văn hóa qua trang phục, lời thoại hay những hình ảnh mang tính minh họa.

Một vấn đề khác cũng cần được đặt ra là tính phổ quát của câu chuyện. Ramayana có nguồn gốc từ văn hóa Ấn Độ nhưng những giá trị về tình yêu, lòng trung thành, sự hy sinh và cuộc đấu tranh cho chính nghĩa lại có khả năng chạm đến nhiều cộng đồng. Phim sử thi Việt Nam cũng cần tìm được điểm gặp gỡ ấy. Những câu chuyện gắn với lịch sử dân tộc càng có sức sống khi không chỉ khơi dậy niềm tự hào về quá khứ mà còn gợi ra những suy ngẫm có ý nghĩa với con người hôm nay.

Nhìn từ hai tác phẩm, có thể thấy phim sử thi không phải cuộc cạnh tranh xem ai tái hiện được quá khứ hoành tráng hơn, mà là hành trình tìm kiếm cách kể những câu chuyện lớn của dân tộc bằng ngôn ngữ điện ảnh của thời đại mình.

Với điện ảnh Việt Nam, phim sử thi không chỉ đặt ra vấn đề về quy mô, mà còn gợi mở câu hỏi rộng hơn: Làm thế nào để những câu chuyện từ lịch sử, huyền thoại và ký ức dân tộc trở thành tài sản sáng tạo có sức sống trong đời sống đương đại?

Đó cũng là điều kiện để phim sử thi vượt khỏi giới hạn của một dòng phim đề tài, trở thành một hướng đi có ý nghĩa trong phát triển công nghiệp điện ảnh và công nghiệp văn hóa.