
1. Tầm nhìn Nghị quyết số 80-NQ/TW [1] và bước chuyển tư duy đưa di sản từ không gian tĩnh tại đến dòng chảy công nghiệp văn hóa số
Quán triệt tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, Đảng ta đã khẳng định một tầm nhìn chiến lược và những tư duy mới về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển của đất nước. Cụ thể, văn kiện đã nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo cốt lõi: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”[2]. Điểm cốt lõi trong tư duy mới này chính là việc kiên quyết vượt qua lối nhìn nhận khép kín, “bảo tàng hóa” hay chỉ đơn thuần là giữ gìn di sản theo dạng tài sản tĩnh.
Nhiều thập kỷ qua, công tác quản lý di sản ở nhiều địa phương chủ yếu tập trung giữ gìn nguyên trạng hoặc trưng bày thụ động, vô tình biến di sản thành “tài sản đóng băng” tách biệt khỏi nhịp sống đương đại. Thay vào đó, tư duy chiến lược từ Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu đặt di sản trong mối tương quan với kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, nhằm giải phóng tối đa nguồn lực nội sinh của đất nước
Sức mạnh mềm của di sản, hiểu một cách sâu sắc, không nằm ở sự áp đặt mà xuất phát từ sức hút tự thân của bản sắc dân tộc, chiều sâu lịch sử, triết lý nhân sinh và tính thẩm mỹ độc đáo. Đó là sự tinh túy được đúc kết qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, thể hiện qua cả di sản vật thể như di tích, kiến trúc, danh thắng và di sản phi vật thể như âm nhạc, lễ hội, tri thức dân gian, phong tục tập quán.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các phương thức lan tỏa truyền thống như xuất bản sách báo, tổ chức triển lãm hay diễn xướng quy mô nhỏ, sức mạnh ấy sẽ bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, rào cản ngôn ngữ và khả năng tiếp cận của công chúng. Công nghiệp văn hóa số xuất hiện như một “cuộc cách mạng về phương thức thể hiện”, dựa trên nền tảng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ thực tế ảo và các hạ tầng truyền thông xuyên biên giới.
Khi di sản được số hóa toàn diện và thổi vào đó hơi thở của nghệ thuật số hay tư duy thiết kế hiện đại, những câu chuyện lịch sử hàng ngàn năm sẽ lập tức tiếp cận hàng triệu công chúng trên toàn cầu chỉ qua một cú nhấp chuột. Sự tích hợp giữa di sản văn hóa với công nghệ số còn mở ra không gian sáng tạo vô tận cho các ngành kinh tế mới như sản xuất phim ảnh số, phát triển trò chơi điện tử mang yếu tố lịch sử, thiết kế mỹ thuật ứng dụng hay âm nhạc điện tử tích hợp chất liệu dân gian.
Hướng đi này hoàn toàn đồng điệu với tinh thần chỉ đạo được khẳng định trong Nghị quyết: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hoá”[3]. Đánh giá về mối quan hệ giữa công nghệ và di sản, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn khẳng định: kho dữ liệu di sản không chỉ giữ ký ức mà chính là nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp văn hóa; đích đến cuối cùng là từ dữ liệu di sản hình thành nên các tài sản trí tuệ mới và những sản phẩm văn hóa đủ sức kể câu chuyện Việt Nam một cách hấp dẫn ra thế giới[4]. Đây chính là bước chuyển có tính bước ngoặt, biến tiềm năng di sản thành tài sản kinh tế có giá trị gia tăng cao, biến sức hút văn hóa thành quyền lực mềm quốc gia trong thế giới số.
Hơn thế nữa, bước dịch chuyển này góp phần tái định nghĩa vai trò của công chúng trong chuỗi giá trị văn hóa, từ người thưởng thức thụ động trở thành chủ thể đồng sáng tạo và lan tỏa. Thông qua các nền tảng số, mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể trở thành một “đại sứ văn hóa” đưa di sản Việt Nam ra thế giới. Tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW chính là đòn bẩy thúc đẩy sự kết hợp hài hòa giữa di sản truyền thống và phương thức sáng tạo hiện đại, kiến tạo hệ sinh thái văn hóa vận hành liên tục và không ngừng gia tăng giá trị.
2. Nhận diện những điểm nghẽn và rào cản trong hành trình đánh thức “vốn nghìn năm”
Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở hành lang pháp lý và hạ tầng dữ liệu. Nhìn thẳng vào thực tế, đúng như đánh giá khách quan và nghiêm túc trong Nghị quyết: “Nhận thức về vị trí, vai trò của văn hoá chưa toàn diện và sâu sắc. Việc thể chế hoá chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá. Môi trường văn hoá chưa thật sự lành mạnh, đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc. Đầu tư cho văn hoá còn thấp và dàn trải; nguồn lực chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước”[5].
Điều này có nghĩa là khung thể chế dành cho kinh tế số văn hóa chưa thực sự hoàn thiện, các quy định pháp luật hiện hành về quản lý di sản, sở hữu trí tuệ và đầu tư công vẫn chủ yếu được thiết kế cho mô hình quản lý truyền thống. Các chính sách ưu đãi về nguồn vốn, thuế hay cơ chế hợp tác công - tư trong bảo tồn và khai thác di sản vẫn còn nhiều vướng mắc về mặt thủ tục, khiến các doanh nghiệp sáng tạo tư nhân khó lòng dấn thân hay mạnh dạn đầu tư lớn. Bên cạnh đó, bài toán định giá tài sản di sản số và phân chia lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương sở hữu di sản vẫn chưa được thể chế hóa rõ ràng, tạo tâm lý e ngại cho cả cơ quan quản lý lẫn nhà đầu tư.
Song song với rào cản thể chế, hạ tầng dữ liệu di sản vẫn rơi vào tình trạng manh mún. Việc số hóa di sản ở nhiều nơi vẫn mang tính tự phát, cục bộ theo từng dự án nhỏ lẻ của từng địa phương hoặc bảo tàng, thiếu chuẩn hóa dữ liệu chung mang tầm quốc gia.
Điều này dẫn đến tình trạng lãng phí dữ liệu, khi dữ liệu số hóa xong chỉ lưu trữ trong các ổ cứng nội bộ chứ chưa tạo thành một “ngân hàng dữ liệu số quốc gia” mở để giới trẻ, các nhà làm phim, các nhà phát triển game hay các nhà thiết kế có thể dễ dàng khai thác làm nguyên liệu sáng tạo.
Dưới góc nhìn chuyên gia, GS.TS. Từ Thị Loan cũng đã chỉ rõ: “hạn chế của việc số hóa di sản hiện nay là còn phân tán, thiếu kết nối, mỗi nơi một chuẩn; nếu chỉ lưu trữ nội bộ mà không xây dựng được hệ sinh thái dữ liệu di sản thống nhất thì sẽ lãng phí nguồn tài nguyên văn hóa vô giá này”[6].
Bên cạnh đó, sự thiếu hụt đội ngũ nhân lực “hai trong một” - vừa am hiểu bản sắc dân tộc, vừa thành thạo công nghệ số và quản trị kinh doanh đang là điểm nghẽn nghiêm trọng. Ngành văn hóa thiếu chuyên gia thiết kế sản phẩm số mang tầm quốc tế, còn kỹ sư công nghệ lại thiếu chiều sâu di sản để tạo nên những sản phẩm thực sự “có hồn”, dễ dẫn đến nguy cơ lệch chuẩn văn hóa hay thương mại hóa xô lệch bản sắc.
Đúng như Nghị quyết số 80-NQ/TW đã chỉ rõ, sự bùng nổ của các nền tảng xuyên biên giới đang kéo theo các yếu tố ngoại lai phản cảm, tác động tiêu cực đến việc gìn giữ giá trị truyền thống, đòi hỏi hệ thống chính trị phải có giải pháp ứng phó đồng bộ, căn cơ.
3. Quyết sách đột phá kiến tạo hệ sinh thái văn hóa số nhằm đưa sức mạnh mềm di sản cất cánh
Để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW và biến di sản thành “nguồn vốn vàng” cho công nghiệp văn hóa số, cần sự vào cuộc đồng bộ từ thể chế đến các chủ thể sáng tạo. Thay vì giải pháp tình thế, phải triển khai chiến lược tổng thể mang tính đột phá: lấy thể chế làm đòn bẩy, công nghệ làm công cụ, con người làm trung tâm và giá trị di sản làm cốt lõi.
Trước hết, Nhà nước cần phát huy tối đa vai trò kiến tạo thông qua việc thực hiện nghiêm túc nhiệm vụ được định ra như việc tập trung xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa... theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho phát triển văn hóa. Sửa đổi, bổ sung, thay thế các văn bản quy phạm pháp luật còn bất cập, chồng chéo; tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, đồng thời bổ sung khung pháp lý giải quyết những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn.
Tiếp đó, cần rà soát, sửa đổi và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến di sản văn hóa, sở hữu trí tuệ và giao dịch điện tử theo hướng khuyến khích thương mại hóa an toàn các sản phẩm văn hóa số. Cần ban hành các quy chế cụ thể về cơ chế hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, tạo khung pháp lý minh bạch để doanh nghiệp tư nhân tự tin đồng hành cùng Nhà nước trong việc số hóa, khai thác và kinh doanh các sản phẩm văn hóa số từ di sản.
Những chính sách ưu đãi vượt trội về thuế, tín dụng và đất đai cần được thiết lập bám sát quan điểm chỉ đạo: “đầu tư cho văn hoá là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc. Đổi mới căn bản, toàn diện tư duy về huy động mọi nguồn lực để phát triển văn hoá, trong đó nguồn lực nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, nguồn lực xã hội, khu vực tư nhân là động lực quan trọng”[7].
Cùng với việc hoàn thiện thể chế, việc đầu tư xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia mở về di sản văn hóa phải được coi là nhiệm vụ hạ tầng chiến lược quốc gia. Nhà nước cần đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng chuẩn dữ liệu số thống nhất, bám sát mục tiêu cụ thể: “phấn đấu hoàn thành việc số hoá 100% các di sản văn hoá đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026”[8].
Cơ sở dữ liệu này phải được vận hành theo mô hình dữ liệu mở, cho phép các nhà sáng tạo, doanh nghiệp nội dung số, các cơ sở nghiên cứu và giáo dục dễ dàng tiếp cận, khai thác dưới sự kiểm soát về bản quyền và chuẩn mực văn hóa. Đây sẽ là nguồn nhiên liệu đầu vào vô tận cho việc phát triển các sản phẩm du lịch thông minh, ứng dụng bảo tàng ảo, trò chơi điện tử di sản và các trải nghiệm di sản trên môi trường thực tế ảo mở.
Quan trọng hơn cả là bài toán phát triển con người và năng lực tiếp nhận của toàn xã hội. Cần đẩy mạnh đổi mới chương trình đào tạo tại các đại học và viện nghiên cứu theo hướng tích hợp liên ngành, gắn kết giữa khoa học xã hội nhân văn với công nghệ thông tin và kinh tế sáng tạo, đúng như Nghị quyết đã nhấn mạnh một cách sâu sắc: “lấy xây dựng nhân cách con người làm trọng tâm để định hướng hoạt động văn hoá, giáo dục, khoa học vào mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ; giúp con người nâng cao trí tuệ, tự hoàn thiện nhân cách, hình thành thế giới quan khoa học, hướng tới các giá trị chân - thiện - mỹ”[9].
Khi công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, có đủ năng lực thẩm định, hiểu biết chiều sâu và niềm tự hào đối với bản sắc dân tộc, họ sẽ trở thành lực lượng tiêu dùng thông thái, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và tạo ra sức cầu bền vững cho thị trường văn hóa số trong nước. Sức mạnh mềm của di sản khi đó không chỉ được nhân lên gấp bội mà còn trở thành tấm lá chắn văn hóa vững chắc, giúp đất nước tự tin hội nhập mà không bị hòa tan trước những luồng sóng ngoại lai trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.
Có thể khẳng định, phát huy sức mạnh mềm di sản qua hệ sinh thái công nghiệp văn hóa số theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW là lựa chọn mang tính chiến lược và thời đại. Đó không chỉ là sự ứng dụng công nghệ đơn thuần, mà là bước đổi mới tư duy sâu sắc về phương thức phát triển văn hóa. Khi di sản được đánh thức bởi công nghệ số và tư duy sáng tạo, văn hóa sẽ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, soi đường cho đất nước phát triển phồn vinh, bền vững trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Ngày 07.01.2026, thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07.01.2026 về phát triển văn hoá Việt Nam, Hà Nội, tr.2.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07.01.2026 về phát triển văn hoá Việt Nam, Hà Nội, tr.4.
https://www.vietnamplus.vn/luat-phat-trien-cong-nghiep-van-hoa-khi-ban-sac-buoc-vao-duong-dua-kinh-te-post1147419.vnp.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07.01.2026 về phát triển văn hoá Việt Nam, Hà Nội, tr.1.
https://baochinhphu.vn/phat-huy-gia-tri-di-san-tao-dong-luc-phat-trien-cong-nghiep-van-hoa-10226110710032432.htm.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07.01.2026 về phát triển văn hoá Việt Nam, Hà Nội, tr.3.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07.01.2026 về phát triển văn hoá Việt Nam, Hà Nội, tr.4.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07.01.2026 về phát triển văn hoá Việt Nam, Hà Nội, tr.7.
