
Từ gánh nặng cơm áo đến niềm say mê cổ vật
Trên sườn núi Đún (Đốn Sơn), gần Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, Lâm Sơn Trang nằm trong khuôn viên rộng hơn 4.000m², với những nếp nhà cổ nép giữa vườn cây xanh. Bên trong lưu giữ hàng chục nghìn hiện vật được ông Nguyễn Hải Hưng gom góp suốt nửa đời người. Nơi đây thường đón người dân, du khách, học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu đến tìm hiểu những dấu tích đời sống người xưa, nghe chủ nhân kể chuyện sưu tầm cổ vật.
Ít ai biết ông Hưng từng trải qua tuổi thơ thiếu thốn. Sinh ra trong gia đình đông con ở vùng chiêm trũng Nga Sơn, ông chỉ học hết lớp 4 rồi nghỉ, đi làm thuê phụ giúp cha mẹ. Năm 1985, ông rời quê đến Vĩnh Lộc lập nghiệp, làm đủ nghề từ buôn bán gia súc đến phụ hồ để kiếm sống.
Bước ngoặt đến vào khoảng năm 1990, khi ông được người buôn đồ cổ thuê chiếc xe Minsk chở hàng, trả công khá hậu hĩnh. Thấy nghề này có thể mang lại thu nhập tốt hơn, ông bắt đầu tìm hiểu, thu gom và mua bán cổ vật. Ban đầu, ông chỉ nghĩ mua đi bán lại kiếm lời. Nhưng càng tiếp xúc với những món đồ xưa, nghe những câu chuyện gắn với chúng, ông càng muốn giữ lại. Sau khoảng 15 năm theo nghề mua bán, niềm say mê sưu tầm dần lấn át chuyện kinh doanh. Hơn chục năm trở lại đây, số cổ vật ông mang về ngày càng nhiều, trong khi những món bán đi không đáng kể.
Niềm say mê ấy từng khiến cuộc sống gia đình không ít phen lao đao. Cơm áo còn chật vật, ông vẫn chắt chiu tiền mua cổ vật, khiến nhiều người cho là gàn dở. Gia đình bên vợ cũng phản đối, tìm cách ngăn cản. Có lúc tiền bạc cạn kiệt, ông phải chạy ăn từng bữa, nhưng hễ dành dụm được chút tiền làm thuê, ông lại tiếp tục những chuyến đi. Sau mỗi món đồ mang về là bao công sức, nhọc nhằn, cùng nỗi lo cơm áo mà gia đình phải gánh vác.
Trên chiếc Minsk cũ, ông rong ruổi khắp Thanh Hóa rồi đến nhiều tỉnh, thành, có chuyến hàng trăm cây số, bất kể nắng mưa. Nghe đâu có đồ cổ, ông lại tìm đến hỏi mua. Có món phải đi lại cả chục lần, kiên trì thuyết phục chủ nhân mới được đồng ý nhượng lại. Những bữa ăn vội, những chặng đường chịu đói, chịu khát trở thành chuyện thường. Sau gần 40 năm lặn lội, ông đã sưu tầm được hơn 50.000 hiện vật thuộc nhiều thời kỳ lịch sử.
Tâm nguyện để lại cho đời
Ở Lâm Sơn Trang, đồ gốm sứ chiếm phần lớn bộ sưu tập, bên cạnh những hiện vật được giới thiệu là thuộc thời tiền sử, văn hóa Đông Sơn và các thời Lý, Trần, Lê, cùng cổ vật của Việt Nam, Trung Quốc qua nhiều triều đại. Ông Hưng đặc biệt trân trọng chiếc trống đồng có hoa văn đúc nổi và hai cặp “nhị thụt thống” được người dân phát hiện dưới cánh đồng làng Bái Xuân, xã Vĩnh Phúc, huyện Vĩnh Lộc cũ.

Theo ông Hưng, những chiếc thống này có hình dáng tương tự hiện vật trưng bày tại Thành nhà Hồ, được cho là liên quan đến nghi lễ dưới triều Hồ (1400-1407). Với ông, mỗi cổ vật đều mang theo câu chuyện về nếp sống, phong tục, tín ngưỡng của người xưa. Ông muốn người đến tham quan, nhất là các em học sinh, có dịp tận mắt quan sát, tìm hiểu những dấu tích lịch sử mà trước đây có thể chỉ biết qua sách vở.
Hơn 50.000 hiện vật được ông lưu giữ trong khuôn viên Lâm Sơn Trang, nơi có những nếp nhà cổ hơn 100 năm tuổi. Không gian ấy được gây dựng dần qua từng chuyến đi, từng món đồ mang về. Với người ngoài, đây là khối tài sản đáng giá, nhưng với ông Hưng, đó còn là thành quả của gần 40 năm lặn lội, từ những ngày làm thuê kiếm sống, chắt chiu từng đồng để theo đuổi niềm say mê.
Khoảng năm 2015-2016, vị khách từ TP.HCM đến tham quan đã ngỏ ý mua toàn bộ bộ sưu tập với giá 25 tỉ đồng. Từng trải qua những năm tháng thiếu thốn, ông hiểu số tiền ấy có thể giúp gia đình có cuộc sống đủ đầy hơn. Thế nhưng, ông vẫn từ chối. Những món đồ từng khiến ông phải chắt chiu, xoay xở qua bao năm giờ đã trở thành phần không thể thiếu trong cuộc đời. Ông muốn giữ lại để những giá trị văn hóa, lịch sử ấy tiếp tục được trao truyền. “Tôi luôn ấp ủ sẽ mở một bảo tàng tư nhân có đầy đủ tiện nghi, công năng để lưu giữ những cổ vật này cho các thế hệ sau đến chiêm ngưỡng, tìm hiểu về văn hóa của người Việt mình”, ông Hưng chia sẻ.
Không chỉ gìn giữ bộ sưu tập riêng, ông Hưng còn hai lần hiến tặng hiện vật cổ cho Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa. Năm 2019, ông được Chủ tịch UBND tỉnh tặng Bằng khen vì thành tích tham gia trưng bày hiện vật tại triển lãm Thanh Hóa xưa và nay, nhân kỷ niệm 990 năm danh xưng Thanh Hóa. Qua nhiều năm, Lâm Sơn Trang trở thành điểm đến của các nhà khảo cổ, nhà nghiên cứu, học sinh, sinh viên và du khách muốn tìm hiểu lịch sử, văn hóa qua những hiện vật cụ thể.
Chiều 31.10 vừa qua, xã Vĩnh Lộc tổ chức chương trình livestream Lâm Sơn Trang - Dòng chảy ký ức và di sản trường tồn, giới thiệu bộ sưu tập, những nếp nhà cổ cùng hành trình sưu tầm của ông Hưng. Qua những cuộc trò chuyện với chủ nhân, giáo viên, học sinh và du khách, các hiện vật được giới thiệu như nguồn tư liệu trực quan, giúp người xem hiểu thêm về đời sống, văn hóa của cha ông. Hoạt động cũng góp phần quảng bá Lâm Sơn Trang như điểm đến văn hóa bên cạnh Di sản thế giới Thành nhà Hồ. Từ chàng trai nghèo phải bỏ học sớm, làm đủ nghề kiếm sống đến người sở hữu hơn 50.000 cổ vật, ông Hưng đã dành gần 40 năm cho niềm say mê từng khiến gia đình không ít phen lao đao. Với vị trí gần Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, Lâm Sơn Trang có thêm cơ hội trở thành điểm đến tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương. Nhưng điều ông Hưng mong đợi hơn cả là những hiện vật mình nâng niu, gìn giữ không chỉ nằm yên trong các nếp nhà cổ, mà còn được nhiều người biết đến, nhất là lớp trẻ. Để từ những món đồ của người xưa, câu chuyện về cội nguồn, nếp sống và văn hóa của cha ông tiếp tục được kể cho các thế hệ mai sau.

