Trước khi quyết định tu bổ một di tích, hay phục hồi một sinh hoạt văn hóa như thế nào, Hội An cần hiểu điều gì làm nên giá trị của di sản ấy. Hồ sơ, tư liệu và kết quả khảo sát cung cấp căn cứ cho quyết định chuyên môn; những vấn đề nảy sinh khi quản lý, tu bổ lại đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu.

Căn cứ cho lựa chọn bảo tồn
ThS. Nguyễn Chí Trung, Chi hội Khoa học Lịch sử Hội An, nhận xét: Xuất phát từ nhiệm vụ cơ bản bảo tồn và phát huy bền vững, lâu dài di sản văn hóa nói chung, Di sản văn hóa thế giới (DSVHTG) Đô thị cổ Hội An nói riêng cho mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội của địa phương, hoạt động nghiên cứu khoa học về Hội An trong nhiều năm qua đã được đặt ra và triển khai khá toàn diện, tổng thể trên mọi chức năng nghiên cứu, của các ngành lĩnh vực khoa học xã hội - nhân văn, sinh thái - nhân văn và cả trên lĩnh vực công nghệ.
Một quyết định tu bổ chỉ có thể thuyết phục khi chỉ rõ điều gì cần giữ, chỗ nào cần can thiệp và căn cứ nào cho phép làm như vậy.
Trong đó, công tác nghiên cứu khoa học, về di sản (văn hóa, tự nhiên) luôn được xem là nhiệm vụ hàng đầu, thường xuyên, liên tục không ngừng và là cơ sở có tính chất chi phối, quyết định mức độ thành công trong toàn bộ chuỗi hoạt động bảo tồn di sản: quản lý, tu bổ, tôn tạo, phục hồi, phát huy và phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội ở mỗi địa phương, khu di sản. Bởi lẽ, bất kỳ chức năng, nhiệm vụ nào cũng phải thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học mới có cơ sở, điều kiện để thực hiện tốt sự nghiệp bảo tồn, phát huy di sản.
Từ góc nhìn đó, nghiên cứu và thực hành bảo tồn cần được xem trong quan hệ trực tiếp với nhau. Hồ sơ, tư liệu và kết quả khảo sát cung cấp căn cứ cho quyết định chuyên môn; những vấn đề nảy sinh khi quản lý, tu bổ lại đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu.

Ở lĩnh vực phát huy di sản, các kết quả nghiên cứu còn góp phần hình thành cơ sở cho những tuyến tham quan làng nghề, làng quê sinh thái như gốm Thanh Hà, rau Trà Quế, mộc Kim Bồng, rừng dừa Cẩm Thanh. Các sản phẩm “Đêm phố cổ”, “Phố đi bộ”, “Phố không có tiếng động cơ xe máy”, chợ đêm và những sinh hoạt văn hóa truyền thống cho thấy phạm vi ứng dụng của tri thức di sản đã mở rộng sang đời sống đô thị và hoạt động du lịch.
Các hoạt động lễ hội truyền thống được phục hồi và phát huy hiệu quả như Hội Tết dân tộc, Hội đèn lồng, Tết Nguyên tiêu, Tết Trung thu, các lễ giỗ Tổ nghề… Các sự kiện văn hóa cũng được tổ chức thường xuyên như Hội thi hợp xướng quốc tế, Giao lưu văn hóa Hội An - Nhật Bản, Những ngày văn hóa Hàn Quốc tại Hội An… cùng với nhiều hoạt động hợp tác, giao lưu văn hóa, kết nghĩa, lưu diễn nghệ thuật giữa Hội An với nhiều địa phương trong nước, đặc biệt tại các nước như: Hồng Kông (Trung Quốc), Ý, Thái Lan, Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc… Các hoạt động trên góp phần làm cho hình ảnh di sản văn hoá Hội An ngày càng lan tỏa, vươn xa khắp nơi trên thế giới.
Để các hoạt động phát huy giá trị giữ được đặc điểm của di sản, việc hiểu lịch sử, ý nghĩa và môi trường thực hành của chúng vẫn cần đi trước những lựa chọn tổ chức, giới thiệu. Đó cũng là lý do hiệu quả nghiên cứu cần được nhìn nhận qua khả năng giúp bảo tồn đúng đối tượng và phù hợp với đời sống địa phương.
Hợp tác để hiểu sâu hơn di sản
Chia sẻ tại tọa đàm “Công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh hiện nay” do Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hoá thế giới (DSVHTG) Hội An tổ chức, ThS. Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đà Nẵng khẳng định: Đô thị cổ Hội An hình thành được thương hiệu tầm cỡ thế giới như hiện nay là nhờ tập trung rất hiệu quả vào hoạt động nghiên cứu khoa học.
Ông dẫn chứng, để được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào năm 1999 và được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng di tích cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2009, người Hội An đã tổ chức nhiều sinh hoạt học thuật nhằm góp phần xây dựng hồ sơ di sản. Tiêu biểu như Hội nghị Khoa học cấp quốc gia về Khu phố cổ Hội An (tháng 7.1985); Hội thảo quốc tế về Đô thị cổ Hội An ( tháng 3.1990); Đề tài khoa học cấp tỉnh “Nghiên cứu vai trò của xã Minh Hương ở thương cảng Hội An thế kỷ XVII - XIX” (1998-1999); Hội thảo quốc tế “Di sản thế giới Hội An, 20 năm bảo tồn và định hướng phát triển bền vững” (tháng 12.2019)…

Hợp tác quốc tế đã bổ sung cả tư liệu lẫn phương pháp cho quá trình này. Trong giai đoạn 1993–1998, Viện Nghiên cứu Văn hóa quốc tế thuộc Đại học Nữ Showa đã cử các nhóm chuyên gia khảo cổ Nhật Bản đến Hội An điều tra, thám sát và khai quật tại những điểm trong vùng lõi đô thị cổ.
Công trình “Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa (1847- 1885)” của Yoshiharu Tsuboi đã thúc đẩy các nhà khoa học Nhật Bản có thêm nhiều công trình nghiên cứu về Việt Nam nói chung, về Hội An nói riêng.
Từ năm 1992, Giáo sư Hiromichi Tomoda - Giám đốc Viện Nghiên cứu Văn hóa Quốc tế của trường Đại học Nữ Showa/Chiêu Hòa, đã tập hợp một đội ngũ các nhà khoa học giỏi về nhiều lĩnh vực đang công tác giảng dạy ở các trường Đại học, các kiến trúc sư, các chuyên gia bảo tồn ở Bộ Văn hóa Nhật Bản hoặc đang công tác ở các Trung tâm di tích Kyoto, Nara, Shiga, Wakayama tổ chức các đoàn sinh viên đến Hội An hợp tác nghiên cứu điều tra, khảo sát lập hơn 200 hồ sơ di tích kiến trúc, thu thập, sao lại hàng ngàn trang tư liệu Hán Nôm… khai quật, đào thám sát ở 10 địa điểm với tổng diện tích 70m2.
Năm 2010, GS.TS Kikuchi Seiichi - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa quốc tế (Đại học Nữ Showa, Nhật Bản), Chủ tịch Hội Khảo cổ học Đông Nam Á đã xuất bản cuốn Nghiên cứu Đô thị cổ Hội An từ quan điểm khảo cổ học lịch sử tập hợp những hiểu biết, nghiên cứu quan trọng nhất và đầy đủ nhất của ông về khảo cổ học Hội An.
Trong lĩnh vực tu bổ, các chuyên gia Nhật Bản còn phối hợp với phía Hội An cung cấp luận chứng khoa học cho dự án trùng tu Chùa Cầu. Trường hợp này cho thấy yêu cầu gắn nghiên cứu với can thiệp bảo tồn: cần có căn cứ để vừa bảo đảm sự bền vững của công trình, vừa gìn giữ các đặc điểm tạo nên giá trị di tích.

Nhờ hoạt động nghiên cứu khoa học và liên kết quốc tế trong nghiên cứu khoa học, năm 2009, Cù Lao Chàm - Hội An đã được Ủy ban điều phối quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển thế giới của UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Tháng 10.2023, thành phố Hội An (cũ) chính thức trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo toàn cầu của UNESCO trên lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian.
Từ nhận diện giá trị đến xây dựng hồ sơ, tu bổ công trình và giới thiệu di sản, nghiên cứu cung cấp căn cứ cho nhiều lựa chọn bảo tồn ở Hội An. Tuy vậy, những lựa chọn ấy luôn phải đối diện với sự thay đổi của đô thị và đời sống cư dân. Thành quả đã có vì thế cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục khảo sát, đánh giá để hiểu những vấn đề đang nảy sinh, thay vì chỉ dựa vào kết luận của các giai đoạn trước.
(Còn tiếp)
