Khi người đoạt giải văn học thừa nhận dùng ChatGPT
Ngày 3.11, nhà văn Philippe Jaenada được trao giải Goncourt 2026, giải thưởng văn học danh giá hàng đầu của Pháp, với tiểu thuyết L'Inconnue du quai de Javel do Nhà xuất bản Flammarion phát hành.
Đây là lần đầu tiên nhà văn 62 tuổi giành được giải thưởng sau nhiều lần lọt vào danh sách đề cử. Tác phẩm tái dựng vụ sát hại Louise Cansot, phụ nữ 29 tuổi được phát hiện đã chết tại Paris năm 1949.
Tuy nhiên, chỉ một ngày sau khi được vinh danh, Jaenada đã khiến giới văn học chú ý khi công khai thừa nhận sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ba lần trong quá trình viết cuốn tiểu thuyết đoạt giải.
Trong cuộc phỏng vấn trên đài France Inter ngày 4.11, nhà văn cho biết lần đầu tiên ông đưa một câu do ChatGPT tạo ra vào tác phẩm nhằm “chơi đùa với độc giả”. Ông chỉ tiết lộ chi tiết này với ban giám khảo Goncourt vào ngày trao giải. Ở lần thứ hai, Jaenada sử dụng AI để tạo ra một đoạn văn nhằm chế giễu chính công cụ này, sau khi ChatGPT đưa ra những câu trả lời vô lý về một dữ liệu kỹ thuật. Lần thứ ba, công nghệ được sử dụng để hỗ trợ tra cứu thông tin phục vụ quá trình sáng tác.
Jaenada không cho rằng việc sử dụng AI là điều cần che giấu. Theo ông, người viết không thể hành xử như thể công nghệ này không tồn tại, mà cần học cách sử dụng và kiểm soát nó.
“Chúng ta phải sử dụng nó, phải thừa nhận nó, phải học cách làm chủ nó và không để bản thân bị thay thế. Nó phải thực sự hữu ích”, nhà văn chia sẻ.
Điều khiến sự thừa nhận của nhà văn trở nên đáng chú ý hơn là nó diễn ra chỉ vài tuần sau một vụ việc gây tranh cãi khác trong giới xuất bản Pháp. Nhà văn Thélyson Orélien và tiểu thuyết C'était ça ou mourir từng thu hút sự chú ý của dư luận, nhưng tác phẩm sau đó bị loại khỏi danh sách đề cử Goncourt giữa những nghi vấn sử dụng AI và cáo buộc đạo văn. Nhà xuất bản Éditions du Boréal tiếp tục chấm dứt hợp tác với tác giả, đồng thời thông báo không tái bản cuốn sách.
Sự tương phản giữa hai trường hợp nhanh chóng làm dấy lên tranh luận. Một bên là Jaenada, công khai thừa nhận sử dụng ChatGPT và vẫn được trao giải thưởng văn học danh giá nhất nước Pháp. Bên kia là Orélien, người phải đối mặt với những hệ lụy nghiêm trọng về uy tín và sự nghiệp xuất bản sau các nghi vấn liên quan đến quá trình sáng tác.
Văn học cần những giới hạn nào trong thời đại AI?
Hai câu chuyện cho thấy giới văn học đang đứng trước một vấn đề ngày càng khó né tránh: Làm thế nào phân định ranh giới giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và việc để công nghệ can thiệp quá sâu vào quá trình sáng tạo?
Trên thực tế, AI đang mở ra nhiều khả năng mới cho người viết. Công nghệ này có thể hỗ trợ tra cứu, kiểm chứng thông tin, gợi ý cấu trúc, xử lý dữ liệu và thậm chí thử nghiệm những cách diễn đạt khác nhau. Những ứng dụng đó không nhất thiết làm mất đi tính sáng tạo của tác giả, nếu con người vẫn là chủ thể quyết định nội dung, tư tưởng và hình thức cuối cùng của tác phẩm.
Nhưng ranh giới sẽ trở nên mong manh khi AI không còn đóng vai trò hỗ trợ mà trực tiếp tạo ra những đoạn văn, nhân vật, tình tiết hoặc phần lớn nội dung của cuốn sách. Khi đó, câu hỏi không chỉ là tác phẩm có hấp dẫn hay không, mà còn là ai thực sự đứng sau những câu chữ được xuất bản và ai chịu trách nhiệm về giá trị sáng tạo của chúng.
Điều này cho thấy việc xây dựng những nguyên tắc rõ ràng về sử dụng AI trong sáng tác là cần thiết. Tác giả cần minh bạch về mức độ hỗ trợ của công nghệ; nhà xuất bản cần có quy trình kiểm tra và xác định trách nhiệm; các giải thưởng văn học cũng cần những tiêu chí nhất quán để đánh giá tác phẩm. Nếu không, những tranh cãi tương tự sẽ còn tiếp diễn, thậm chí làm xói mòn niềm tin của độc giả đối với hoạt động xuất bản.
Suy cho cùng, AI có thể tạo ra câu chữ, mô phỏng phong cách và xử lý lượng thông tin khổng lồ, nhưng văn học không chỉ được cấu thành từ những câu văn đúng ngữ pháp hay một cốt truyện hấp dẫn. Giá trị của tác phẩm còn nằm ở trải nghiệm, ký ức, cảm xúc, góc nhìn và trách nhiệm của người viết đối với những gì mình kể lại.
Công nghệ có thể mở rộng khả năng sáng tạo, nhưng không thể thay thế câu hỏi cốt lõi về quyền tác giả và tính trung thực. Trong thời đại AI, có lẽ vấn đề không còn là nhà văn có sử dụng công nghệ hay không, mà là họ sử dụng nó đến đâu, có minh bạch về điều đó và có còn thực sự làm chủ tác phẩm của mình hay không.
