Hàng loạt vụ trộm táo bạo
Hai người đàn ông đeo đèn pin đội đầu đã trèo qua cửa sổ bị cạy mở tại bảo tàng Fondazione Magnani Rocca, gần Parma (Italia), vào đêm 22.3. Chúng bình tĩnh gỡ các tác phẩm của Cézanne, Renoir và Matisse khỏi tường, sau đó chuyển cho một đồng phạm bên ngoài.
Chỉ trong vòng 3 phút, những kẻ đột nhập đã lấy đi các tác phẩm trị giá khoảng 9 triệu euro (10 triệu USD) rồi tẩu thoát. Trong khi đó, tại cổng chính của bảo tàng, một người đàn ông thứ tư xịt bình chữa cháy khi chuông báo động vang lên, đánh lạc hướng người trông coi.
Vụ việc là một trong chuỗi các vụ trộm bảo tàng xảy ra tại Pháp, Italia và Tây Ban Nha kể từ sau vụ trộm trang sức tại bảo tàng Louvre ở Paris năm ngoái. Những vụ việc liên tiếp làm dấy lên lo ngại rằng tội phạm ngày càng nhắm đến các tổ chức văn hóa quy mô nhỏ, vốn có ít nguồn lực hơn để bảo vệ những bộ sưu tập quý giá.
"Đây chính là 'hiệu ứng Louvre'. Nếu việc trộm cắp ở Louvre dễ dàng như vậy, hãy tưởng tượng một bảo tàng nhỏ ở vùng nông thôn hoặc thị trấn nhỏ hơn sẽ khó khăn đến mức nào", Marc Balcells, nhà nghiên cứu tại Barcelona chuyên về tội phạm chống lại di sản văn hóa cho biết.
Nguy cơ thất thoát di sản không chỉ xuất hiện tại một quốc gia. Tháng 8, các tác phẩm của Antonello da Messina biến mất khỏi một bảo tàng tại quê hương của danh họa ở Sicilia. Tháng 9, hai bức tranh của Renoir tiếp tục bị đánh cắp tại một bảo tàng ở Cagnes-sur-Mer, vùng Riviera của Pháp.
Tại Tây Ban Nha, những kẻ trộm đã lấy đi hàng trăm đồng tiền vàng cổ từ các bảo tàng ở Badajoz và Albacete, đồng thời đánh cắp một kho báu thời kỳ đồ đồng tại Villena, gần Alicante.
Thực trạng này cho thấy những bộ sưu tập có giá trị văn hóa, lịch sử đang phải đối mặt với nguy cơ bị chiếm đoạt, trong khi năng lực bảo vệ của nhiều cơ sở chưa đáp ứng được yêu cầu. Một cuộc khảo sát năm 2024 của Bộ Văn hóa Pháp cho thấy chỉ 1/4 số tổ chức văn hóa có kế hoạch ứng phó khẩn cấp và phòng ngừa rủi ro, trong khi gần một nửa không có hệ thống camera giám sát.
Những lỗ hổng trong bảo vệ di sản
Một báo cáo của Quốc hội Pháp hồi tháng 5 cho biết các bảo tàng đang thiếu nguồn lực và sự chuẩn bị cần thiết để bảo vệ đầy đủ các tác phẩm nghệ thuật, hiện vật.
Tại Italia, thách thức càng lớn do di sản văn hóa của đất nước phân bố tại hàng trăm thị trấn và cơ sở, hệ quả của nhiều thế kỷ bị chia cắt và cai trị bởi các chính quyền khác nhau.
"Đó cũng là điều làm cho hệ thống của chúng ta trở nên đặc biệt: Các tác phẩm vẫn được lưu giữ tại nơi chúng được tạo ra," bà Antonella Pinna, Chủ tịch Ủy ban Italia của Hội đồng Bảo tàng Quốc tế, cho biết.
Hội đồng đã phối hợp với Bộ Văn hóa Italia và lực lượng Carabinieri xây dựng các hướng dẫn an ninh bảo tàng, được công bố năm 2015. Tuy nhiên, bà Pinna cho rằng công nghệ không thể là giải pháp duy nhất để bảo vệ các bộ sưu tập.
"Nếu chuông báo động reo, phải có người kiểm tra nó," bà nói.
Thực tế, một hệ thống an ninh chỉ phát huy hiệu quả khi có sự phối hợp giữa thiết bị giám sát và nhân lực trực tiếp theo dõi, xử lý tình huống. Việc lắp đặt camera hay chuông báo động sẽ không đủ nếu không có người kịp thời phát hiện và ứng phó khi sự cố xảy ra.
Tại thị trấn Sansepolcro, vùng Tuscany (Italia), bảo tàng thành phố đang trưng bày 4 tác phẩm của danh họa thời Phục Hưng Piero della Francesca. Ông sinh ra tại đây vào thế kỷ XV, chỉ cách bảo tàng vài bước chân.
Đối với cộng đồng địa phương, việc bảo vệ những tác phẩm này không đơn thuần là giữ gìn tài sản của một bảo tàng, mà còn là bảo vệ một phần bản sắc và ký ức của địa phương.
Sau vụ đột nhập tại Louvre, các sĩ quan thuộc đơn vị bảo vệ di sản văn hóa của lực lượng Carabinieri đã khuyến nghị lắp đặt thêm camera, kéo dài thời gian lưu trữ dữ liệu giám sát và kiểm soát chặt chẽ hơn đối với túi xách, quần áo cồng kềnh của khách tham quan.
Tuy nhiên, việc triển khai các biện pháp bảo vệ trên diện rộng không phải nhiệm vụ dễ dàng, nhất là với những bảo tàng phụ thuộc vào nguồn tài trợ địa phương.
Theo cơ quan thống kê quốc gia ISTAT, Italia có hơn 4.400 bảo tàng và các tổ chức tương tự. Tây Ban Nha có khoảng 1.500 bảo tàng, trong khi Pháp có hơn 1.200 tổ chức mang danh hiệu chính thức "Musees de France" (Bảo tàng của Pháp), cùng hàng trăm bộ sưu tập nhỏ hơn.
Bà Florence Imbert, chuyên gia tư vấn an ninh cho các tổ chức văn hóa có trụ sở tại Paris, cho biết 85% bảo tàng nhỏ của Pháp do chính quyền địa phương điều hành với nguồn tài chính hạn chế.
"Ngân sách là chìa khóa để giành chiến thắng trong cuộc chiến này," bà nói.
Tháng 7, Bộ Văn hóa Pháp công bố kế hoạch an ninh gồm 33 biện pháp, đi kèm khoản ngân sách 30 triệu euro trong 3 năm dành cho các bảo tàng địa phương.
Những số liệu gần đây cho thấy nguy cơ mất cắp vẫn hiện hữu. Đội đặc nhiệm chống tội phạm nghệ thuật thuộc lực lượng Carabinieri ghi nhận 17 vụ trộm tại các bảo tàng và phòng trưng bày ở Italia trong năm 2025, tăng so với 14 vụ của năm trước đó.
Trong báo cáo hồi tháng 8, Europol cho biết các vụ trộm bảo tàng ngày càng trở nên táo tợn, đồng thời tập trung nhiều hơn vào kim loại quý, đá quý và những hiện vật có giá trị cao khác.
Công nghệ và nguồn lực bảo vệ các bộ sưu tập
Một trong những khó khăn lớn trong việc bảo vệ tác phẩm nghệ thuật là khả năng tiêu thụ tài sản trộm cắp. Không giống vàng hay đồ trang sức, vốn có thể dễ dàng chia nhỏ hoặc nấu chảy, một bức tranh nổi tiếng rất khó được bán nhanh để thu tiền mặt.
Theo Pinna, những tác phẩm nổi tiếng như tranh của Renoir hiếm khi được giao dịch công khai. Thay vào đó, chúng thường bị cất giấu, sử dụng làm con tin trong các vụ đòi tiền chuộc hoặc được rao bán thông qua các giao dịch riêng tư.
Ngay cả khi các tác phẩm được thu hồi, bảo tàng vẫn phải đối mặt với những khoản chi phí đáng kể cho công tác điều tra, phục hồi và nâng cấp hệ thống an ninh.
Các vụ trộm gần đây cũng làm dấy lên tranh luận về vấn đề bảo hiểm. Hầu hết các bảo tàng lớn do nhà nước tài trợ tại Tây Âu dựa vào các chương trình bồi thường của chính phủ thay vì bảo hiểm thương mại. Tuy nhiên, một số tổ chức đã bắt đầu đánh giá lại rủi ro, theo Filippo Guerrini-Maraldi, chuyên gia về bảo hiểm tài sản tư nhân và mỹ thuật tại công ty môi giới Howden Specialty.
"Và lần đầu tiên, thực sự là lần đầu tiên trong sự nghiệp 40 năm của mình, tôi thấy nạn trộm cắp tác phẩm nghệ thuật đang trở thành một rủi ro rất lớn. Trước đây nó chỉ là rủi ro nhỏ," ông nói.
Các công ty bảo hiểm cũng đang tìm kiếm giải pháp từ công nghệ. Beazley đang nghiên cứu cách ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích hình ảnh từ camera giám sát, nhận diện hành vi đáng ngờ tại các bảo tàng và phòng trưng bày. Công nghệ này có thể hỗ trợ nhân viên an ninh phát hiện các mối đe dọa sớm hơn, theo Dishni Mahendran, chuyên viên bảo hiểm mỹ thuật.
Tuy nhiên, tăng cường an ninh không đồng nghĩa với việc hạn chế khả năng tiếp cận di sản của công chúng. Đây cũng là bài toán mà các giám đốc bảo tàng và quan chức văn hóa phải cân nhắc.
Đối với họ, thách thức là bảo vệ các bộ sưu tập mà không làm gián đoạn khả năng tiếp cận của cộng đồng địa phương hoặc ảnh hưởng đến trải nghiệm của khách tham quan.
Julien Volper, chuyên gia bảo tồn tại Bảo tàng Châu Phi của Bỉ, cho rằng những báu vật đặc biệt dễ bị tổn thương chỉ nên được trưng bày khi có các biện pháp an ninh phù hợp.
