Bán cả sự hiểu biết về nghề
Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, du khách Dương Phú Cường từ TP.HCM chọn mẫu sĩ tử đi thi để thử khắc gỗ. Trong ghi nhận của VietnamPlus ngày 9.11, ông nói về sự tập trung khi thực hiện những đường nét cầu kỳ và cảm giác vượt qua chính mình khi hoàn thành.
Có những giá trị chỉ khi tự tay làm, người ta mới bắt đầu hiểu. Đứng trước bức chạm khắc hoàn chỉnh, khách có thể nhận xét đẹp hay chưa đẹp. Khi thử đưa dụng cụ theo đường nét, họ có thêm căn cứ để nhận ra công sức nằm trong sản phẩm. Khoảng cách giữa người mua và người làm nghề được rút ngắn bằng trải nghiệm, bằng sự chú ý dành cho từng thao tác.
Người tổ chức hoạt động “Đưa nghề ra phố” là Bùi Trọng Quân, thế hệ thứ ba trong gia đình làm mộc ở Ngọc Than. Khách trả 100.000 đồng cho lượt trải nghiệm, có người làng nghề hướng dẫn. Theo anh, sau gần nửa năm, hoạt động thu hút gần 10.000 lượt khách, có người ngỏ ý muốn về làng tìm hiểu sâu hơn.
Điều đáng chú ý ở đây là người thợ đã chủ động tìm đến công chúng. Anh mang theo khả năng hướng dẫn, vốn hiểu biết và tên làng mình, tạo ra cuộc gặp mà khách có thể tham gia ngay giữa phố. Sản phẩm được bán vì thế có thêm phần giá trị vốn khó nhìn thấy khi chỉ đặt món đồ lên quầy: thời gian của người thợ, cách họ giải thích và giúp người chưa biết nghề bắt đầu.
Không thể lấy lượt khách nhân với mức phí để suy ra lợi nhuận. Nhưng sự lựa chọn trả tiền cho trải nghiệm cho thấy kiến thức nghề có thể tạo nguồn thu bên cạnh sản phẩm hoàn chỉnh. Đây là khả năng đáng được nhìn nhận nghiêm túc trong kinh tế làng nghề: người thợ có thể sống bằng cả những gì mình làm ra và những điều mình biết cách truyền đạt.
Tay nghề cần thêm khả năng kể chuyện
Bước ra khỏi xưởng, người thợ gặp yêu cầu khác với lúc nhận đơn hàng. Làm giỏi chưa chắc đã hướng dẫn dễ hiểu. Điều thành thạo đến mức gần như tự nhiên với người trong nghề có thể rất khó đối với người lần đầu cầm dụng cụ. Muốn khách làm được, người hướng dẫn phải biết chia nhỏ công việc, lựa chọn phần vừa sức, nhận ra lúc nào cần giúp và lúc nào nên để khách tự thử.
Đó cũng là lao động chuyên môn. Nếu xem việc trò chuyện, hướng dẫn chỉ là phần phụ để bán hàng, chúng ta dễ đánh giá thấp công sức ấy. Khi được thiết kế và tổ chức cẩn thận, trải nghiệm trở thành sản phẩm văn hóa có nội dung riêng, đòi hỏi người thực hiện phải học thêm những kỹ năng mới trên nền tay nghề sẵn có.
Cách làm này mở ra khả năng tiếp cận nghề truyền thống cho những người chưa có nhu cầu mua đồ gỗ. Họ vẫn có thể dành thời gian tìm hiểu, thử làm và mang về sự hiểu biết mà trước đó chưa có. Thị trường của làng nghề nhờ vậy có thể được mở rộng từ nhu cầu sở hữu sang nhu cầu khám phá. Giữa hai nhu cầu ấy có những mối nối tự nhiên: hiểu công sức thì có cơ sở trân trọng sản phẩm; biết người làm thì có thêm lý do tìm về nơi sản phẩm được tạo ra.
Tuy nhiên, đưa nghề đến gần công chúng không có nghĩa là rút nghề thành vài động tác vui mắt. Trải nghiệm ngắn cần dễ tham gia, nhưng vẫn phải giúp khách nhận ra phía sau phần việc mình vừa thử còn có cả quá trình học và làm. Người thợ giữ vai trò quan trọng ở ranh giới ấy. Họ biết điều gì có thể giản lược để người mới bắt đầu, điều gì cần giải thích để tránh hiểu sai.
Bởi vậy, giá trị của người dân trong phát triển văn hóa không dừng ở việc cung cấp câu chuyện địa phương. Chính họ có khả năng lựa chọn cách kể, cách trình bày và mức độ mở cửa đời sống nghề nghiệp của mình. Khi được tham gia từ khâu hình thành sản phẩm, người làm nghề có cơ hội đưa kinh nghiệm vào quyết định kinh doanh, thay vì chỉ xuất hiện ở phần trình diễn đã được người khác sắp đặt.
Có tiếng nói trong phần giá trị mình tạo ra
Câu chuyện ở Ngọc Than gặp mối quan tâm lớn hơn trong phiên thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa ngày 10.11. Theo TTXVN, đại biểu Châu Quỳnh Dao đề nghị làm rõ cơ chế chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng khi di sản được khai thác thương mại. Đây là đề xuất trong quá trình xây dựng luật, chưa phải quy định mới đã có hiệu lực.
Từ góc độ phát triển, chia sẻ lợi ích còn là điều kiện duy trì nguồn sáng tạo. Người có nghề cần nhìn thấy tương lai trong công việc thì mới có thể dành thời gian nâng tay nghề, hướng dẫn lớp sau và thử cách làm mới. Sự ghi nhận bằng danh xưng hay lời khen rất đáng quý, nhưng đời sống của nghề còn được quyết định bằng những thỏa thuận cụ thể: công sức nào được trả công, ai chịu chi phí tổ chức, ai được sử dụng hình ảnh và câu chuyện, phần thu về được phân chia ra sao.
Với đơn vị quản lý điểm đến, mở không gian cho người thợ gặp khách là bước khởi đầu. Công việc tiếp theo là tạo điều kiện để cuộc gặp có chất lượng, giúp người làm nghề hiểu nhu cầu công chúng và hợp tác trên cơ sở rõ ràng. Hỗ trợ phát triển văn hóa khi ấy đi vào những năng lực có thể sử dụng lâu dài, thay vì chỉ tạo dịp xuất hiện.
Người thợ bước ra khỏi xưởng cũng mang nghề đến trước những câu hỏi mới. Vì sao làm như vậy? Hình này có nghĩa gì? Người chưa biết nghề có thể thử đến đâu? Mỗi câu trả lời đòi hỏi họ hiểu sâu hơn điều đã quen làm. Và chính trong cuộc trao đổi ấy, nghề có thêm đời sống giữa công chúng: người đến chơi được học, người có nghề được lắng nghe, còn tên làng được nhớ cùng với công sức của những người đang làm nên nó.
