
Văn hóa phải đi trước, soi đường và thấm sâu vào mọi quyết sách phát triển
Trong hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, văn hóa đã hun đúc lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, nhân ái và khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam. Đó là nguồn sức mạnh giúp đất nước vượt qua chiến tranh, thiên tai, nghịch cảnh và không ngừng đổi mới. Một quốc gia có thể tích lũy của cải, xây dựng hạ tầng, làm chủ công nghệ; nhưng nếu thiếu nền tảng giá trị, niềm tin xã hội, đạo đức công vụ và trách nhiệm với cộng đồng, thành quả phát triển khó bền vững.
Tư duy của Đảng về văn hóa liên tục phát triển từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đến Nghị quyết 33-NQ/TW ngày 9.6.2014, xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, mục tiêu và động lực phát triển bền vững, phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị nâng tầm: Văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đây là bước chuyển từ nhận thức về vị trí văn hóa sang yêu cầu tổ chức phát triển đất nước trên nền tảng văn hóa.
Cần nhìn nhận đầy đủ ý nghĩa khái niệm “hệ điều tiết”. Văn hóa không thay thế thể chế, pháp luật, thị trường hay khoa học - công nghệ, mà định hướng cách các nguồn lực được phân bổ và sử dụng. Văn hóa trong chính trị là liêm chính, nêu gương và phụng sự Nhân dân; trong quản trị là kỷ luật, công khai, giải trình; trong kinh doanh là chữ tín, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ người lao động và môi trường; trong khoa học - công nghệ là đạo đức nghiên cứu và lấy con người làm trung tâm. Trong giáo dục, văn hóa hình thành nhân cách và bản lĩnh công dân; trong quốc phòng, an ninh, bồi đắp lòng yêu nước và sức đề kháng trước thông tin độc hại; trong đối ngoại, tạo dựng niềm tin và sức mạnh mềm quốc gia.
Không thể chỉ đánh giá dự án phát triển bằng vốn đầu tư, tốc độ tăng trưởng hay số lượng công trình. Khu đô thị cần không gian công cộng, trường học, thư viện và môi trường sống nhân văn. Dự án du lịch phải tính đến sức chịu tải của di sản, sinh kế cư dân và lợi ích cộng đồng. Nền kinh tế số phải đi cùng an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư và bản quyền. Đưa văn hóa vào từ xây dựng chiến lược, quy hoạch, thẩm định dự án là cách phòng ngừa tổn thất xã hội, môi trường và bản sắc.
Từ di sản đến công nghiệp sáng tạo: Chuyển hóa tiềm năng văn hóa thành năng lực cạnh tranh
Văn hóa ngày càng chứng minh vai trò nguồn lực kinh tế. UNESCO ước tính các lĩnh vực văn hóa và sáng tạo đóng góp 3,1% GDP toàn cầu, tạo việc làm cho 6,2% lực lượng lao động. Theo UNCTAD, năm 2022, xuất khẩu hàng hóa sáng tạo toàn cầu đạt 713 tỉ USD, dịch vụ sáng tạo đạt khoảng 1.378 tỉ USD. Phần mềm, nghiên cứu, phát triển và nội dung số đang mở rộng, cho thấy giá trị văn hóa không giới hạn ở sản phẩm vật chất hay biểu diễn.
Theo UNCTAD, năm 2022, Việt Nam đứng thứ 6 trong nhóm nền kinh tế đang phát triển về xuất khẩu hàng hóa sáng tạo, đạt 15,9 tỉ USD, tương đương 2,2% xuất khẩu hàng hóa sáng tạo toàn cầu và 4,3% tổng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam. Tuy nhiên, nội thất, phụ kiện thời trang và đồ chơi lần lượt chiếm 43,2%, 22,6% và 11,3% giá trị xuất khẩu. Điều đó đặt ra yêu cầu chuyển từ lợi thế sản xuất hàng hóa có yếu tố thiết kế sang năng lực sáng tạo, sở hữu trí tuệ, phần mềm, trò chơi điện tử, điện ảnh, âm nhạc và dịch vụ văn hóa có giá trị gia tăng cao.
Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy, công nghiệp văn hóa có thể trở thành ngành xuất khẩu mũi nhọn khi phát triển thành hệ sinh thái. Năm 2024, xuất khẩu công nghiệp nội dung Hàn Quốc đạt hơn 14 tỉ USD; doanh thu toàn ngành đạt 157,4 nghìn tỉ won. Hallyu, làn sóng văn hóa đại chúng Hàn Quốc lan tỏa từ giữa thập niên 1990, phát triển với sự đầu tư và phối hợp giữa Chính phủ và các tập đoàn kinh tế. Bài học không phải sao chép Hallyu, mà là kết hợp chiến lược quốc gia, đào tạo nhân lực, công nghệ, bảo vệ bản quyền, doanh nghiệp chuyên nghiệp, nền tảng phân phối và thị trường quốc tế.
Việt Nam có nền tảng di sản phong phú, bản sắc của 54 dân tộc, nghệ thuật truyền thống, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ và sức sáng tạo của thế hệ trẻ. Năm 2025, Việt Nam đón gần 21,2 triệu lượt khách quốc tế, tăng 20,4% so với năm trước. Cơ hội du lịch văn hóa đòi hỏi nâng chất lượng trải nghiệm, tăng chi tiêu tại địa phương và bảo đảm cộng đồng nắm giữ di sản được hưởng lợi. Để chuyển tiềm năng thành năng lực cạnh tranh, cần phát triển chuỗi giá trị từ phát hiện tài năng, đào tạo, sản xuất, bảo hộ quyền tác giả đến phân phối và xuất khẩu. Nhà nước kiến tạo thể chế, đầu tư hạ tầng, đặt hàng tác phẩm có giá trị; doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo sản xuất, kinh doanh, mở rộng thị trường.
Từ chủ trương đến thực thi: Đo lường được, bảo vệ được và trao truyền được
Nghị quyết 162/2024/QH15 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, với nguồn vốn tối thiểu 122.250 tỉ đồng cho giai đoạn 2025-2030, gồm 77.000 tỉ đồng ngân sách Trung ương, 30.250 tỉ đồng ngân sách địa phương và khoảng 15.000 tỉ đồng từ nguồn khác. Nghị quyết 80-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP, tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa, 100% học sinh thường xuyên tiếp cận nghệ thuật và giáo dục di sản, 90% thiết chế văn hóa cơ sở hoạt động hiệu quả; đến năm 2045 công nghiệp văn hóa đóng góp 9% GDP, Việt Nam thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN và nhóm 30 quốc gia hàng đầu thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm. Nghị quyết 28/2026/QH16 thể chế hóa mức chi tối thiểu 2% và xác lập ngày 24/11 là Ngày Văn hóa Việt Nam.
Vấn đề quyết định là năng lực thực thi. Với chính quyền địa phương hai cấp, cấp tỉnh chịu trách nhiệm quy hoạch, nguồn lực, kết nối thiết chế; cấp xã, phường, đặc khu trực tiếp tổ chức hoạt động và phát huy tự quản cộng đồng. Mỗi thiết chế văn hóa cần người phụ trách, chương trình thường xuyên, kinh phí vận hành và tiêu chí đánh giá. Ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cần ưu tiên cả bảo tồn tiếng nói, chữ viết, tri thức bản địa, nghệ thuật truyền thống và tiếp cận văn hóa bình đẳng. Đây cũng là định hướng của Nghị quyết 80- NQ/TW: Lấy khu dân cư làm hạt nhân, người dân làm chủ thể. Đồng thời cần hệ thống dữ liệu, chỉ số văn hóa quốc gia. Bộ chỉ số Văn hóa|2030 của UNESCO gồm 22 chỉ báo thuộc bốn nhóm: Môi trường và khả năng chống chịu; thịnh vượng và sinh kế; tri thức và kỹ năng; hòa nhập và tham gia. Việt Nam có thể vận dụng để đo đóng góp công nghiệp văn hóa vào GDP, việc làm, thương mại sáng tạo và mức độ tiếp cận văn hóa, chất lượng thiết chế, hiệu quả bảo tồn di sản. Thiếu hệ thống đo lường thống nhất, mục tiêu 7% GDP khó được theo dõi và làm căn cứ điều hành chính sách tin cậy.
Số hóa di sản cần chuẩn hóa dữ liệu, xác thực nguồn gốc, bảo vệ quyền của chủ thể nắm giữ di sản, liên thông giữa các cơ quan và tạo điều kiện khai thác hợp pháp cho giáo dục, du lịch, nghiên cứu, sáng tạo và trí tuệ nhân tạo. Đây là điểm giao thoa giữa Nghị quyết 80-NQ/TW về văn hóa với Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Dữ liệu văn hóa phải chia sẻ được nhưng vẫn bảo đảm an ninh và quyền lợi cộng đồng. Xây dựng văn hóa pháp quyền để bảo vệ người sáng tạo và thị trường văn hóa lành mạnh. Nghị quyết 27-NQ/TW ngày 9.11.2022 đặt yêu cầu thượng tôn Hiến pháp, pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Vụ Fmovies cho thấy tổn thất do vi phạm bản quyền trực tuyến: Hệ thống phim lậu đặt tại Hà Nội có hơn 6,7 tỉ lượt truy cập từ tháng 1.2023 đến tháng 6.2024; tháng 11.2024, Công an Hà Nội đã khởi tố vụ án và các bị can liên quan đến xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Bảo vệ bản quyền vì vậy gắn với an ninh kinh tế, môi trường đầu tư và sinh kế người sáng tạo. Cần phối hợp cơ quan quản lý văn hóa, thị trường, hải quan, công an, viện kiểm sát và tòa án để xử lý xâm phạm quyền tác giả, mua bán trái phép cổ vật, giả mạo nghệ sĩ bằng deepfake và trục lợi từ di sản. Đến năm 2030, cần hoàn thiện dữ liệu nền, bảo đảm chi ngân sách, nâng chất lượng thiết chế, giáo dục di sản và bảo vệ bản quyền. Giai đoạn 2030-2045, phát triển doanh nghiệp, thương hiệu, sản phẩm sáng tạo cạnh tranh quốc tế, trung tâm sáng tạo theo lợi thế địa phương, nâng tỉ trọng dịch vụ và xuất khẩu nội dung số.
Một dân tộc trường tồn không chỉ trao lại cho thế hệ sau những con đường, cây cầu, nhà máy, mà còn phải trao lại bản sắc, hệ giá trị, tri thức, ký ức lịch sử và năng lực sáng tạo. Văn hóa hôm nay chính là di sản của ngày mai. Khi văn hóa thấm sâu vào gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và quyết sách quốc gia; khi di sản được bảo vệ, sáng tạo được tôn trọng, pháp luật được thực thi và người dân có cơ hội tham gia, thụ hưởng, văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh và lợi thế phát triển bền vững. Đầu tư cho văn hóa chính là đầu tư cho Việt Nam ngày mai, phát triển nhanh, nhân văn, thịnh vượng, có bản sắc, trường tồn.
