Giữa không gian núi rừng, trùng điệp dãy đá tai mèo của đồng bào Lô Lô ở thôn Sảng Pả A (xã Mèo Vạc, tỉnh Tuyên Quang), lễ rửa làng (mâng xá lố) vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ với những nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa cộng đồng.
Theo quan niệm của người Lô Lô, cuộc sống luôn đan xen may mắn và rủi ro, bởi vậy dù mùa màng vừa thu hoạch thuận lợi, người dân vẫn tổ chức lễ rửa làng để xua đuổi những điều không may, cầu mong cuộc sống bình yên.
Lễ được tổ chức 3 năm một lần, thường vào ngày 15.5 và 5.6 âm lịch, sau khi các thành viên trong dòng họ bàn bạc, chọn ngày phù hợp, chuẩn bị lễ vật và mời thầy cúng thực hiện những nghi thức truyền thống.
Trước ngày hành lễ, một nghi thức xin phép các thầy cúng tiền bối được tiến hành tại nhà thầy cúng với chén nước, hương, giấy trúc và một con gà trống, thể hiện sự tôn kính đối với những người đi trước.
Giấy trúc là loại giấy chuyên dùng trong các lễ cúng của người Lô Lô, có hình thức gần giống giấy bản, được sử dụng trong nghi thức xin phép trước khi thực hiện lễ rửa làng theo phong tục truyền thống.
Thầy cúng thắp hương tại bàn thờ gia tiên, đặt giấy trúc và chén nước xuống một góc nhà rồi khấn xin, sau đó bọc giấy trúc lên miệng chén để kiểm tra dấu hiệu linh nghiệm theo quan niệm dân gian.
Nếu nước không thấm qua giấy hoặc đổ ra ngoài, nghi thức xin phép được xem là thành công, thầy cúng đốt tờ giấy trúc để hoàn tất thủ tục, mở đầu cho công việc chuẩn bị lễ rửa làng.
Cùng với nghi lễ cúng bái, tính kỷ luật văn hóa của cộng đồng Lô Lô thể hiện rõ qua quy ước sau lễ: làng sẽ thực hiện lệnh "cấm vận" người lạ trong 9 ngày liên tục bởi sự xuất hiện của người ngoài được quan niệm có thể làm nghi lễ mất hiệu nghiệm.
Phong tục ấy thể hiện niềm tin của người Lô Lô vào sự thiêng liêng của lễ rửa làng đồng thời đặt ra những quy tắc chung để các thành viên cùng tuân thủ, bảo vệ ý nghĩa của nghi thức được truyền lại qua nhiều đời.
Khi ngày hành lễ bắt đầu, thầy mo chính cùng một thầy mo phụ và những người đàn ông trong bản chuẩn bị các lễ vật, tạo thành đoàn cúng đi qua từng ngôi nhà để thực hiện nghi thức xua đuổi tà khí.
Tiếng trống đồng hòa cùng tiếng chiêng vang lên trong không gian bản làng, báo hiệu đoàn cúng bắt đầu hành trình, mang theo những vật phẩm được chuẩn bị theo tập quán và quan niệm văn hóa của người Lô Lô.
Lễ vật có rượu ngô, 2 con dê, một con gà trống trắng, cỏ danh tép kết thành dây dài, kiếm gỗ, kiếm sắt, cành lau, cành đào, cành mận, vải đỏ, hạt ngô và một đôi sừng trâu.
Một cây tre dài khoảng 3m được đục lỗ ở đoạn giữa, đổ đất vào phần miệng đã tạo hình rồi cắm những hình nhân bằng giấy nhiều màu, cùng các hàng hương dọc thân tre, tạo thành hình tượng con ngựa trong nghi lễ.
Theo quan niệm của người Lô Lô, mùi của 2 con dê có sức mạnh xua đuổi tà khí, vì vậy những con vật này giữ vị trí quan trọng trong đoàn cúng, đi qua từng ngôi nhà cùng thầy mo và những người phụ lễ.
Các trai bản đảm nhận việc mang lễ vật, khiêng cây tre tạo hình con ngựa và dắt dê theo đoàn, người cầm gà trống trắng cùng những cành cây, người mang hạt ngô để thực hiện nghi thức tại từng gian nhà.
Khi đến nhà nào, đoàn cúng đi vào từng gian rồi trở ra cửa chính, thầy mo thực hiện những động tác xua đuổi tà khí, còn người đi theo rắc hạt ngô, hoàn thành các bước nghi lễ trước khi chuyển sang nhà tiếp theo.
Những hình nhân giấy xanh, đỏ, tím, vàng tượng trưng cho hồn ma, được tạo hình với hai tay giơ lên theo quan niệm của người Lô Lô, thể hiện hình ảnh những linh hồn đang van xin và mỗi hình nhân đại diện cho một sinh mệnh.
Ban đầu, 90 hình nhân đủ màu được chuẩn bị cho nghi lễ, còn mỗi gia đình sắp sẵn hình nhân trên bàn hoặc ghế trước cửa chính, cùng 2 bó củi và 2 bó cỏ để thực hiện phần phong tục dành cho đoàn cúng.
Trong quá trình hành lễ, thầy mo hóa trang với diện mạo dữ dằn, uy vũ, cất lời đe dọa những linh hồn bị coi là không lành, dậm chân kết hợp tiếng hò hét cùng động tác mạnh để xua đuổi tà khí rồi và rắc ngô khắp các góc nhà, đây được xem là hành động vừa xua tan điềm dữ, vừa gieo mầm cho sự sinh sôi, no đủ.
Những lời xua đuổi được cất lên dứt khoát, yêu cầu các linh hồn rời khỏi nơi trú ngụ, tạo nên không khí đặc biệt trong từng ngôi nhà, nơi nghi thức được thực hiện với niềm tin về sự bình yên của gia chủ.
Để kiểm chứng xem tà khí đã thực sự bị đánh đuổi hay chưa, thầy mo sử dụng 2 mảnh gỗ đẽo theo hình sừng bò để "xin quẻ".
Thầy gieo hai mảnh gỗ xuống đất: nếu hai mảnh cùng sấp hoặc cùng ngửa, chứng tỏ tà khí vẫn chưa lui, thầy mo phải tiếp tục phun rượu ngô và đọc lời chú thanh tẩy.
Chỉ khi hai mảnh gỗ gieo xuống đạt thế "một sấp, một ngửa", biểu tượng của sự âm dương hòa hợp và thần linh chấp thuận, nghi thức tại nhà đó mới hoàn tất để đoàn di chuyển sang nếp nhà tiếp theo.
Qua những động tác, lời khấn và cách xem quẻ, lễ rửa làng thể hiện hệ thống tín ngưỡng dân gian được cộng đồng lưu giữ, trong đó mỗi vật phẩm và hành động đều gắn với một ý nghĩa riêng theo quan niệm truyền thống.
Khi hành trình kết thúc, đoàn cúng dẫn 2 con dê về khoảng đất trống rộng lớn ở trung tâm bản làng, nơi nghi thức tiếp tục với quan niệm những con vật đã hoàn thành nhiệm vụ xua đuổi tà khí, mang lại sự bình an cho cộng đồng.
Người Lô Lô quan niệm rằng, hai con dê sau khi đã gánh vác toàn bộ tà khí của bản làng sẽ trải qua giờ phút hiến sinh và tiếng kêu của chúng chính là bản âm thanh vắt qua không gian, báo cáo lên thiên đình rằng dân làng đã hoàn thành trọn vẹn lễ rửa làng, đẩy lùi mọi tai ách ra khỏi không gian sống.
Toàn bộ thịt dê và rượu tế phải được thụ hưởng hết ngay tại khu đất chung của làng, tuyệt đối không ai được phép mang bất kỳ phần lễ vật nào về nhà, họ tin rằng làm như vậy mới giữ được sự bình an cho bản làng
Quan niệm ấy đặt sự thụ hưởng lễ vật trong không gian chung của cộng đồng, nơi mọi người cùng tham gia, cùng chia sẻ và cùng hướng đến mong ước về cuộc sống ấm no, hạnh phúc, mùa màng thuận lợi.
Với người Lô Lô ở thôn Sảng Pả A, lễ rửa làng vì thế gắn liền với đời sống tinh thần và những quy ước cộng đồng, được trao truyền qua các thế hệ như một phần ký ức văn hóa của bản làng.
Những nghi thức từ chuẩn bị lễ vật, xin phép thầy cúng tiền bối đến hành trình qua từng ngôi nhà đều được thực hiện theo tập quán, phản ánh cách cộng đồng gửi gắm niềm tin và mong muốn về một cuộc sống bình yên.
Trong nhịp sống hôm nay, việc gìn giữ lễ rửa làng cũng là cách người Lô Lô bảo lưu những tri thức dân gian, các biểu tượng văn hóa và quy tắc cộng đồng đã gắn bó với đời sống của dân tộc qua nhiều thế hệ.
