Gìn giữ nghề thêu truyền thống của người phụ nữ Dao Đỏ

Nét văn hóa đặc sắc trên từng bộ trang phục

Tuổi ngoài 60, bà Triệu Thị Coi (thôn Bản Nhượng, xã Yên Thịnh, Thái Nguyên) vẫn miệt mài thêu từng tấm vải còn dang dở, đôi mắt không còn tinh như trước nhưng từng đường kim mũi chỉ tạo nên nét hoa văn trên từng tấm vải vẫn đều và cẩn thận.

Bà cũng là Tổ trưởng Tổ đan thêu truyền thống dân tộc Dao đỏ thôn Bản Nhượng (trước là xóm Kéo Nàng), nơi tập hợp những phụ nữ có cùng niềm yêu thích và tay nghề để cùng nhau gìn giữ, kiên trì giữ những kỹ thuật đan thêu được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trang phục truyền thống của người Dao đỏ nổi bật với sắc đỏ đặc trưng cùng những hoa văn tinh tế, tạo nên dấu ấn riêng biệt, việc gìn giữ kỹ thuật thêu và cách tạo hoa văn truyền thống cũng góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào.

Đằng sau những bộ trang phục rực rỡ đó là những công đoạn thủ công đòi hỏi người thợ cần có kinh nghiệm như chọn vải, chỉ thêu, chuẩn bị màu… sau đó tới thêu, dệt nên những họa tiết trên từng tấm vải.

Sau khi chọn vải, người thợ bắt đầu thêu hoa văn bằng cách kết hợp hai kỹ thuật thủ công truyền thống. Một kỹ thuật là "phun thô", tức là luồn chỉ lên xuống theo từng ô vuông, kỹ thuật còn lại là "ngọc" tức vắt chỉ ngang sao cho các đường thêu đều đặn, hai mặt vải không lộ đầu chỉ.

Điểm đặc biệt trong kỹ thuật thêu của người Dao Đỏ là người thợ thực hiện toàn bộ đường kim, mũi chỉ ở mặt trái vải, tuy nhiên, khi lật sang mặt phải, các họa tiết hiện lên hoàn chỉnh, sắc nét và nổi bật.

Kỹ thuật thêu này đòi hỏi người thợ phải có tay nghề cao, sự khéo léo và gu thẩm mĩ tinh tế, từng đường kim, mũi chỉ còn thể hiện sự kiên nhẫn, tỉ mỉ, qua đó gửi gắm những phẩm chất được đề cao ở người phụ nữ Dao Đỏ trong đời sống truyền thống.

Với những người đã gắn bó lâu năm với nghề, mỗi tấm thổ cẩm đẹp còn phụ thuộc vào khả năng sắp xếp, phối hợp các hoa văn, tính toán từng vị trí, kích thước để tạo nên tổng thể hài hòa, cân đối.

“Để hoàn thiện một tấm thổ cẩm đẹp, người thêu phải cẩn thận ngay từ những mũi kim đầu tiên, chỉ cần một mũi thêu sai lệch, hoa văn có thể mất đi sự cân đối. Đặc biệt, công đoạn thêu hoa văn trên đai lưng được xem là khó nhất, đòi hỏi sự khéo léo và chính xác trong từng đường chỉ.” bà Coi chia sẻ.

Khác với các bộ phận khác trên trang phục, hoa văn ở đai lưng tập trung chủ yếu tại hai đầu gồm nhiều chi tiết nhỏ được sắp xếp thành từng tầng, lớp, từ những bông hoa nhỏ bên ngoài, hoa lớn ở phía trong đến họa tiết cây thông, sóng nước, tất cả tạo nên bố cục riêng biệt.

Hoa văn trên mỗi bộ trang phục được người thợ lựa chọn, sáng tạo theo sở thích và ý tưởng riêng. vì vậy, mỗi sản phẩm hoàn thiện đều mang nét độc bản, gửi gắm tâm tư, sự tâm huyết và dấu ấn cá nhân của người phụ nữ Dao Đỏ.

Đôi bàn tay thêu dệt bản sắc Dao đỏ

Không ai nhớ rõ nghề thêu ở thôn Bản Nhượng có từ bao giờ, chỉ biết rằng từ thuở nhỏ, các bé gái đã được những người bà, người mẹ chỉ dạy từng đường kim, mũi chỉ, để rồi qua nhiều thế hệ, nghề thêu vẫn được gìn giữ và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân nơi đây.

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, bà Triệu Thị Coi đã chứng kiến nhiều đổi thay trong cuộc sống, nhưng với bà, nghề thêu truyền thống của người Dao Đỏ là giá trị cần được gìn giữ và trao truyền cho thế hệ sau.

Bà Triệu Thị Coi chia sẻ: “Mẹ với bà nội, từ lúc 2 tuổi biết thêu đường chỉ thẳng như thế này, bắt đầu thêu đường chỉ thẳng, dần dần học thêu hoa văn, dạy các con cháu thêu hoa văn đầy đủ để làm tay áo, tay quần, tay khăn, đội lên đầu, mang lên thân thể. Nghề thêu là làm hằng ngày, qua năm tháng, không bao giờ bỏ”.

Những đôi bàn tay của người Dao đỏ như những “người kể chuyện”, gửi gắm nét văn hóa truyền thống qua từng đường kim, mũi chỉ trên từng tấm vải, từ những sợi chỉ nhỏ bé, các hoa văn dần hiện lên kết nối thành những bộ trang phục mang vẻ đẹp riêng của người Dao đỏ.

Để hoàn thiện một bộ trang phục truyền thống, người thợ phải dành từ 6 tháng đến cả năm miệt mài bên khung vải, tỉ mỉ thực hiện hàng nghìn mũi thêu bằng tay, từ đó tạo nên những hoa văn tinh xảo.

Mỗi họa tiết trên trang phục truyền thống đều mang ý nghĩa riêng, thể hiện quan niệm về thiên nhiên, cuộc sống và những ước vọng bình dị của người Dao đỏ.

Với phụ nữ nơi đây, gìn giữ nghề thêu không chỉ là bảo tồn kỹ thuật thủ công được truyền lại qua nhiều thế hệ mà còn là cách lưu giữ cội nguồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và trao truyền những giá trị truyền thống cho thế hệ mai sau.

Trăn trở gìn giữ nghề truyền thống

Là một thôn nhỏ có khoảng 65 hộ dân, gần 90% trong số đó là người đồng bào dân tộc Dao Đỏ, với họ đời sống từ rất lâu đã gắn chặt với những đường kim mũi chỉ như một người bạn “tri kỷ”.

Thế nhưng, hành trình gìn giữ nghề thêu truyền thống vẫn còn nhiều trăn trở khi mỗi bộ trang phục nam có giá khoảng 2,5 triệu đồng, trang phục nữ lên tới 15 triệu đồng, đòi hỏi người thợ phải dành nhiều thời gian và công sức để hoàn thiện từng đường kim, mũi chỉ.

Trong khi đầu ra chưa ổn định, sản xuất còn nhỏ lẻ khiến thu nhập từ nghề chưa tương xứng với công sức bỏ ra, đặt ra không ít thách thức trong việc duy trì nghề và truyền lửa cho thế hệ trẻ tiếp nối những giá trị văn hóa của người Dao đỏ.

Hiện tại, cùng với quá tình hiện đại hóa nhiều công đoạn như dệt vải, nhuộm vải, nhuộm chỉ đã được chuyển sang nhập từ nơi khác để tiết kiệm thời gian và chi phí. 

“Điều đáng mừng nhất đó chính là chính quyền địa phương, cùng các ban ngành đoàn thể đã có rất nhiều những kế hoạch, chính sách nhằm hỗ trợ, quảng bá và tìm kiếm đầu ổn định cho sản phẩm thủ công, với mục tiêu cao cả là bảo tồn, phát huy và phát triển nghề thủ công truyền thông này”. Chị Triệu Thị Hương (40 tuổi, Chi Hội trưởng Hội phụ nữ thôn Bản Nhượng) cho biết.

Qua đó, các bạn trẻ có niềm đam mê với nghề truyền thống sẽ có những cơ hội để tiếp cận hơn qua đó có thể học nghề và theo đuổi đam mê của mình, mở ra một cánh cửa mới cho tương lai của nghề thêu, dệt truyền thống. 

Vẻ đẹp của nghề thêu không chỉ nằm ở những hoa văn tinh xảo khi hoàn thành mà còn hiện hữu trong từng khoảnh khắc người phụ nữ Dao đỏ miệt mài bên tấm vải, cần mẫn đưa kim, kéo chỉ để từng đường nét dần hiện lên qua đôi bàn tay khéo léo.

Bằng sự kiên trì và tình yêu dành cho nghề truyền thống, những người phụ nữ Dao đỏ vẫn ngày ngày thêu dệt nên sắc màu văn hóa của dân tộc mình, góp nhặt từng mũi chỉ để gìn giữ những giá trị truyền thống qua năm tháng, lặng lẽ mà bền bỉ, mộc mạc mà giàu sức sống