Trong bài viết về thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh mối quan hệ giữa kỷ cương và động lực kiến tạo phát triển, giữa hiệu quả thực thi với niềm tin của nhân dân. Từ mạch tư tưởng ấy, có thể thấy một yêu cầu: Đưa pháp luật vào văn hóa, để mỗi quy định bảo vệ con người được tiếp nhận bằng hiểu biết, được thực hiện bằng trách nhiệm và được bồi đắp bằng niềm tin.
Pháp luật xác lập những chuẩn mực có tính bắt buộc, còn văn hóa nuôi dưỡng khả năng tự điều chỉnh hành vi, biết tôn trọng điều đúng và xấu hổ trước điều sai. Hai nguồn lực ấy cần nâng đỡ nhau trong đời sống. Thiếu kỷ cương, những lời kêu gọi sống đẹp dễ trở nên mong manh; thiếu chiều sâu văn hóa, việc chấp hành có thể chỉ dừng ở tâm lý đối phó, khiến trật tự phụ thuộc quá nhiều vào giám sát và chế tài.
Khi mỗi người dừng xe trước đèn đỏ dù đường vắng, khi du khách biết giữ gìn di tích dù không có người nhắc, và khi người dùng mạng kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ thì họ đang biểu hiện văn hóa pháp luật bằng hành động. Những lựa chọn nhỏ ấy làm nên chất lượng môi trường sống. Sự phát triển của đất nước cần được đo bằng mức độ an toàn, công bằng và tin cậy mà mỗi người cảm nhận được trong những quan hệ thường ngày.
Tuy nhiên, không thể chỉ yêu cầu người dân tự giác trong khi hoạt động công quyền thiếu gương mẫu. Văn hóa thượng tôn pháp luật phải bắt đầu từ người thực thi quyền lực, từ cách tiếp nhận hồ sơ, giải thích chính sách, hay giải quyết kiến nghị của người dân. Khi cán bộ đúng hẹn, biết lắng nghe, nhận trách nhiệm và sửa sai, pháp luật hiện diện như một điểm tựa; khi có nhũng nhiễu, né tránh, niềm tin bị tổn thương ngay tại nơi cần được bồi đắp.
Bởi vậy, xây dựng văn hóa công vụ phải đi vào chất lượng phục vụ và trách nhiệm giải trình, lấy kết quả giải quyết công việc làm thước đo. Nếu thủ tục được công bố minh bạch, các quyết định được giải thích thấu đáo, những phản ánh được xử lý đến cùng, đều có sức giáo dục trực tiếp và hiệu quả. Kỷ luật hành chính cần gắn với sự tận tâm, để người dân vừa thấy rõ tính nghiêm minh, vừa cảm nhận được sự tôn trọng dành cho mình.
Chiều sâu nhân văn của pháp luật còn thể hiện ở khả năng bảo vệ người yếu thế, mở cơ hội cho người lầm lỗi sửa chữa, bảo đảm mỗi tiếng nói chính đáng được lắng nghe. Sự khoan dung cần có nguyên tắc và trách nhiệm; xử lý vi phạm phải công bằng, đồng thời chú trọng phòng ngừa, khắc phục hậu quả. Một xã hội có kỷ cương phải đủ nghiêm khắc trước hành vi xâm hại cộng đồng và đủ nhân ái để nâng đỡ con người.
Trong lĩnh vực văn hóa, yêu cầu ấy càng cần được cụ thể hóa. Bảo vệ di sản phải gắn với quyền lợi chính đáng của cộng đồng; phát triển công nghiệp văn hóa phải tôn trọng bản quyền, công sức sáng tạo; tổ chức lễ hội phải bảo đảm an toàn, gìn giữ phẩm giá và sự lành mạnh của không gian chung. Mỗi quyết định quản lý cần giải quyết hài hòa quan hệ giữa bảo tồn, sáng tạo và thụ hưởng, tạo điều kiện cho giá trị văn hóa sinh sôi.
Đưa pháp luật vào văn hóa cũng đòi hỏi đổi mới cách phổ biến, giáo dục pháp luật. Những điều khoản chỉ thật sự có sức sống khi người dân hiểu chúng liên quan thế nào đến sinh kế, danh dự, tài sản và sự an toàn của gia đình. Nhà trường, thiết chế văn hóa, báo chí, văn học, nghệ thuật cần chuyển tải những vấn đề ấy qua tình huống gần gũi, câu chuyện thuyết phục, đồng thời hướng dẫn cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.
Gia đình có vai trò đặc biệt trong quá trình hình thành ý thức công dân. Trẻ em học sự công bằng từ cách người lớn giữ lời, nhận lỗi, tôn trọng khác biệt và giải quyết bất đồng. Những bài học ấy cần được tiếp nối ở trường học, nơi kỷ luật đi cùng đối thoại, quyền được bảo vệ gắn với trách nhiệm. Khi chuẩn mực được thực hành nhất quán, việc tuân thủ sẽ có cơ sở để trở thành thói quen bền vững.
Trên không gian số, văn hóa pháp luật cần được vun đắp bằng ý thức tôn trọng sự thật, quyền riêng tư và phẩm giá con người. Không thể nhân danh tự do biểu đạt để xúc phạm, tung tin sai hoặc kích động đám đông. Cùng với xử lý vi phạm, cần nâng cao năng lực nhận diện thông tin, trách nhiệm của các nền tảng và khả năng tự bảo vệ của người dùng, nhất là trẻ em, để công nghệ phục vụ sự tiến bộ.
Văn hóa pháp luật còn được bồi đắp khi người dân được tham gia xây dựng chính sách, phản ánh bất cập và giám sát thực thi. Muốn vậy, cơ quan quản lý cần thường xuyên đối thoại thực chất, tiếp thu, giải trình rõ ràng, kịp thời sửa những quy định gây khó khăn vô lý. Báo chí cần phát hiện vấn đề, bảo vệ tiếng nói chính đáng, biểu dương cách làm tốt, góp phần hình thành dư luận tôn trọng pháp luật trên cơ sở thông tin chính xác, lập luận có trách nhiệm.
