Nhiều ý kiến tại tọa đàm “Công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh hiện nay” do Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An (Trung tâm BTDSVHTG Hội An) tổ chức vào tháng 5.2026 cũng đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu thêm điều gì gắn chặt với việc Hội An đang thay đổi và cơ quan quản lý cần căn cứ nào để ứng phó.

Những khoảng trống cần bổ khuyết

Những biến đổi về khí hậu, áp lực du lịch quá tải, quá trình đô thị hóa đang tác động đồng thời lên di tích, cảnh quan và sinh hoạt của cộng đồng Hội An. Đồng thời đang đặt thêm yêu cầu nghiên cứu các tác động ấy, đòi hỏi kết nối nhiều lĩnh vực, qua đó làm rõ cả mức độ biến đổi lẫn khả năng thích ứng của đô thị di sản.

Cùng với việc tìm hiểu sâu hơn các giá trị đã được nhận diện, nhiều ý kiến cũng đề nghị nên mở rộng cách tiếp cận, đặt phố cổ trong quan hệ với vùng thượng nguồn, cửa biển và những cộng đồng đã góp phần tạo nên thương cảng.

Hoạt động tham quan, tìm hiểu di sản góp phần đưa tri thức về Hội An đến với công chúng
Hoạt động tham quan, tìm hiểu di sản góp phần đưa tri thức về Hội An đến với công chúng

Để kết nối các vấn đề ấy với công tác quản lý, TS. Đinh Thị Kim Ngân, Viện KHXH vùng Trung Bộ và Tây Nguyên, đề xuất hình thành hệ thống dữ liệu dùng chung về di tích, môi trường, du lịch, dân cư và di sản phi vật thể. Đồng thời nhấn mạnh hướng hợp tác theo nhu cầu thực tiễn, với nhiệm vụ và sản phẩm nghiên cứu cụ thể, có quá trình ứng dụng và phản hồi. Công nghệ số, theo cách tiếp cận này, cần phục vụ việc đối chiếu thông tin, đánh giá tác động và điều chỉnh quyết định quản lý; đây là định hướng hợp tác được đề xuất, cần tiếp tục cụ thể hóa.

Ứng dụng công nghệ số là một hướng đổi mới công tác quản lý và giới thiệu di sản Hội An. Trong ảnh: Du khách trải nghiệm hệ thống bán vé tham quan tự động tại Di sản Hội An
Ứng dụng công nghệ số là một hướng đổi mới công tác quản lý và giới thiệu di sản Hội An. Trong ảnh: Du khách trải nghiệm hệ thống bán vé tham quan tự động tại Di sản Hội An

Để những hướng nghiên cứu này có thể được theo đuổi đến cùng, cần xác định thứ tự ưu tiên và nguồn lực thực hiện. Đây là bước nối giữa việc nêu vấn đề học thuật với khả năng cung cấp kết quả phục vụ quản lý.

Theo ThS. Nguyễn Chí Trung, Chi hội Khoa học Lịch sử Hội An, nên chăng, việc đầu tiên cơ quan quản lý, chủ trì khoa học, cụ thể là Trung tâm BTDSVHTG Hội An cần tham mưu lãnh đạo thành phố thống nhất chủ trương, trình các cấp thẩm quyền phê duyệt kế hoạch nghiên cứu khoa học về Hội An 5 năm hoặc 10 năm, để có nguồn lực về kinh phí và con người triển khai thực hiện.

Đối với Khu phố cổ Hội An, chắc chắn một quan điểm đúng và xuyên suốt từ khi đặt vấn đề nghiên cứu bảo tồn cho đến nay đó là: Khu phố cổ Hội An như một Bảo tàng sống - Bảo tàng lịch sử kiến trúc, dân cư đô thị. “Bảo tàng” nghĩa là về mặt học thuật việc giữ gìn, phát huy di sản phố cổ phải được triển khai theo hướng của ngành khoa học Bảo tồn - Bảo tàng - có cơ sở khoa học.

ThS. Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng nhận định: Thành tựu của công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An từ giữa thập niên 1980 đến nay vừa tạo tiền đề phát triển vừa trở thành thách thức khó vượt qua đối với công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh hiện nay, bởi chính những thành tựu đạt được trong mấy chục năm nay dễ tạo cho các nhà nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An hiện nay cảm giác “đến quá muộn trong một thế giới quá già” (theo cách nói của nhà thơ Musset Alfred 1810 - 1857).

Tư liệu Hán Nôm và hồ sơ di tích là nguồn tài liệu cần tiếp tục kiểm kê, số hóa để phục vụ nghiên cứu lâu dài. Trong ảnh: Trưng bày di sản tư liệu thác bản văn bia Hội An
Tư liệu Hán Nôm và hồ sơ di tích là nguồn tài liệu cần tiếp tục kiểm kê, số hóa để phục vụ nghiên cứu lâu dài. Trong ảnh: Trưng bày di sản tư liệu thác bản văn bia Hội An

Tuy nhiên, theo ThS. Bùi Văn Tiếng, trong quá trình nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An từ trước đến nay vẫn còn nhiều vấn đề chỉ mới được xới lên bước đầu và đó chính là dư địa nghiên cứu dành cho những người chưa hẳn đến quá muộn trong một thế giới chưa hẳn đã quá già. Hai mươi năm qua, liệu thực tiễn phát triển Đô thị cổ Hội An đã có thể chứng tỏ người Hội An có đủ bản lĩnh để tạo được lối đi riêng của mình trong cơn lốc nhân bản vô tính phố phường bây giờ, để phố hóa mạnh mẽ mà vẫn giữ được chất làng, đồng thời cũng không để làng đứng ngoài cuộc và quá xa lạ với tiến bộ văn minh? Thành phố Đà Nẵng sau hợp nhất rất cần tổ chức nghiên cứu khoa học để có câu trả lời hàm lượng học thuật cao và giàu sức thuyết phục về vấn đề này.

Hội An sẽ phát triển đô thị ra sao để làng quê vẫn giữ được nếp sống riêng, đồng thời người dân có thêm cơ hội từ sự phát triển ấy?

ThS. Trần Ánh - Nguyên Bí thư Thành ủy Hội An cũng đề nghị đi sâu đánh giá tác động dài hạn của biến đổi khí hậu lên nhà gỗ, nền móng, vật liệu xây dựng và hạ tầng thoát nước; nghiên cứu mô hình ngập lụt, bản đồ rủi ro và kỹ thuật tu bổ thích ứng. Ở lĩnh vực cộng đồng, ông đặt vấn đề tìm hiểu biến đổi nghề nghiệp, sinh kế, sự suy giảm cư dân bản địa và cơ chế truyền nghề, truyền dạy tri thức dân gian trong điều kiện đô thị hóa. Những nhiệm vụ cụ thể này gắn yêu cầu nghiên cứu với điều kiện cư trú và khả năng tiếp nối đời sống văn hóa trong khu phố cổ.

Những đề xuất trên mở rộng đối tượng nghiên cứu từ công trình kiến trúc sang các quan hệ đang chi phối đời sống di sản. Khi đặt môi trường, sinh kế và quản trị trong cùng một cách nhìn, phạm vi tìm hiểu Hội An cũng cần được xem xét rộng hơn ranh giới khu phố cổ.

Đặt trong mối liên hệ liên vùng, liên ngành

Ở hướng tiếp cận liên vùng, TS. Lê Thị Mai, Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, đặt vấn đề tìm hiểu Hội An trong quan hệ giữa thương cảng với các vùng cung ứng và tuyến giao thương. Nội dung này được trình bày trong tham luận “Hội An như một chỉnh thể cảng thị sông - biển: Định vị vai trò của các “nguồn” trong sự hưng thịnh của thương cảng thời Nguyễn”.

Cùng quan tâm đến mối liên hệ giữa con người và môi trường, ThS. Lê Ngọc Thảo, Ban thư ký Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An, đặt vấn đề về sự hòa quyện giữa con người và thiên nhiên: Từ nguồn tri thức bản địa đến tích hợp chiến lược toàn cầu của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An.

Theo TS. Lê Thị Mai, trong nghiên cứu của các bậc tiền bối, Hội An không chỉ đơn thuần là cảng thị ven biển mà đã được nhìn nhận như là một chỉnh thể cảng thị sông - biển.

Đi sâu vào hệ thống nguồn, TS. Lê Thị Mai chỉ ra rằng việc biết tên gọi hay xác nhận vai trò cung ứng thổ sản chưa đủ để phục dựng mạng lưới giao thương. Theo bà, vị trí cụ thể, quy mô, cộng đồng cư dân và cách vận hành của từng nguồn vẫn cần được khảo sát, kiểm chứng có hệ thống. Những nghiên cứu bước đầu về nguồn Ô Gia/Vu Gia và Lỗ Đông là cơ sở để tiếp tục tìm hiểu các địa bàn khác, làm rõ ai đã tổ chức, duy trì việc thu gom và trao đổi hàng hóa giữa miền ngược với phố cảng.

Để bổ sung những dữ liệu còn thiếu, TS. Lê Thị Mai đề xuất kết hợp thư tịch, địa bạ, gia phả, văn bia, thần tích, thần sắc với khảo sát thực địa và tư liệu dân gian; đồng thời hệ thống hóa địa danh, phục dựng bản đồ mạng lưới nguồn cùng các tuyến giao thông kết nối. Cách nghiên cứu ấy giúp chuyển từ nhận định về một vùng cung ứng hàng hóa sang tìm hiểu những địa điểm, cộng đồng và quan hệ trao đổi cụ thể. Kết quả khảo sát sẽ bổ sung căn cứ để lựa chọn di tích, tư liệu và thực hành văn hóa cần bảo tồn trong mối liên hệ với Hội An.

Cảnh quan sông nước Hội An gợi mở hướng nghiên cứu liên vùng, kết nối phố cổ với cửa biển và vùng thượng nguồn
Cảnh quan sông nước Hội An gợi mở hướng nghiên cứu liên vùng, kết nối phố cổ với cửa biển và vùng thượng nguồn

Từ cách tiếp cận liên vùng nêu trên, việc kết nối phố cổ với các tuyến sông và vùng phụ cận có thể được xem là một hướng nghiên cứu phục vụ bảo tồn, phát huy di sản. Khả năng phát triển các tuyến trải nghiệm dọc Thu Bồn, Vu Gia, Trường Giang hay liên kết với cộng đồng vùng núi phía Tây cần được đặt trên hiểu biết về lịch sử, điều kiện sinh thái và đời sống từng địa bàn. Đây là hướng gợi mở cần tiếp tục nghiên cứu, chưa phải kết quả phát triển đã được xác lập.

Câu hỏi Hội An còn những gì cần hiểu không phủ nhận những thành quả nghiên cứu đã được tích lũy. Nó đặt ra trách nhiệm tiếp tục kiểm chứng, bổ sung hiểu biết trước những thay đổi của chính vùng đất này. Từ phố cổ đến cửa biển và thượng nguồn, việc nghiên cứu chỉ thực sự giúp ích cho bảo tồn khi làm rõ các quan hệ đã tạo nên giá trị Hội An, đồng thời cung cấp căn cứ để cân nhắc những tác động của lựa chọn phát triển hôm nay.