Những dấu tích làm nên chiều sâu văn hóa vùng đất
Nhắc đến Thọ Lập là nhắc đến vùng đất ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử cách mạng của tỉnh Thanh Hóa, đồng thời lưu giữ những dấu tích văn hóa gắn với các thời kỳ lịch sử.

Theo thống kê, Thọ Lập hiện có 10 di tích lịch sử - văn hóa, trong đó 6 di tích được xếp hạng cấp tỉnh, gồm: Quần thể di tích cách mạng Yên Trường, Kinh đô Vạn Lại - Yên Trường, chùa Đầm, đền Kim Luân, đình Quảng Thi và đình làng Yên Lược.
Bên cạnh đó, hệ thống đình, đền, bia ký cùng những dấu tích kiến trúc truyền thống góp phần phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa của vùng đất này.
Trong số đó, Quần thể di tích cách mạng Yên Trường có vị trí đặc biệt trong lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa. Đây là nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Thọ Xuân trước đây, đồng thời là địa điểm diễn ra hội nghị thành lập Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa ngày 29.7.1930.
Những sự kiện lịch sử gắn với địa danh Yên Trường đã đưa nơi đây trở thành một địa chỉ đỏ trong giáo dục truyền thống cách mạng.
Đến nay, di tích vẫn lưu giữ nhiều hiện vật gốc gắn với quá trình hoạt động của các chiến sĩ cách mạng. Nhằm bảo tồn những dấu tích lịch sử, tỉnh đã quan tâm đầu tư trùng tu, tôn tạo một số hạng mục như nhà truyền thống, nhà di tích, cầu ao... Việc tu bổ không chỉ góp phần bảo vệ di tích mà còn tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động tham quan, tìm hiểu lịch sử.
Cùng với công tác bảo tồn, địa phương tổ chức các hoạt động về nguồn, đưa học sinh, đoàn viên, thanh niên đến tham quan, học tập tại di tích.
Qua những chuyến đi thực tế, các sự kiện, nhân vật lịch sử được giới thiệu trực quan, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về truyền thống cách mạng của quê hương.
Một điểm nhấn khác trong hệ thống di sản của Thọ Lập là Phố Đầm, được công nhận là điểm du lịch năm 2020. Nơi đây hiện còn khoảng 16 ngôi nhà cổ cùng những dấu ấn kiến trúc truyền thống, hệ thống ngõ xóm và không gian chợ xưa.
Khác với những điểm đến chủ yếu gắn với công trình kiến trúc riêng lẻ, giá trị của Phố Đầm còn nằm ở tổng thể không gian cư trú và giao thương truyền thống. Những ngôi nhà cổ, lối đi, ngõ xóm và dấu tích chợ xưa phần nào phản ánh nếp sống, sinh hoạt của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, việc gìn giữ một không gian kiến trúc truyền thống trong bối cảnh đời sống ngày càng thay đổi không phải là câu chuyện đơn giản.
Những ngôi nhà cổ không chỉ cần được bảo vệ về mặt kiến trúc mà còn cần duy trì những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng cư dân.
Nếu chỉ khai thác cảnh quan để phục vụ tham quan mà thiếu sự kết nối với đời sống bản địa, sức hấp dẫn của di sản sẽ khó được duy trì lâu dài.
Chính vì vậy, Phố Đầm đặt ra yêu cầu về cách tiếp cận phù hợp: bảo tồn kiến trúc đi đôi với gìn giữ không gian văn hóa, phát huy vai trò của người dân và nghiên cứu các hoạt động trải nghiệm có chiều sâu.
Đây cũng là cơ sở để địa phương tính toán những sản phẩm du lịch gắn với khám phá nhà cổ, tìm hiểu lịch sử và trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa.
Bảo tồn di sản gắn với bài toán khai thác hiệu quả
Thực tế cho thấy, sở hữu nhiều di tích có giá trị chưa đồng nghĩa với việc hình thành được những sản phẩm du lịch hấp dẫn. Muốn di sản trở thành nguồn lực phát triển, địa phương cần giải quyết đồng thời nhiều vấn đề, từ bảo tồn, đầu tư hạ tầng, quảng bá đến xây dựng sản phẩm và kết nối các điểm đến.
Tại Thọ Lập, định hướng bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế - xã hội.
Trên cơ sở đó, xã đang xây dựng Đề án “Trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích, di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch trên địa bàn xã Thọ Lập, giai đoạn 2026 - 2030”.

Đề án hướng đến bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, khắc phục những hạn chế trong công tác quản lý, bảo vệ và khai thác di tích; đồng thời tạo cơ sở huy động nguồn lực đầu tư, phát huy vai trò của cộng đồng trong gìn giữ và lan tỏa các giá trị di sản.
Một trong những định hướng được địa phương đặt ra là tăng cường kết nối các điểm đến, thay vì khai thác riêng lẻ từng di tích.
Các địa danh như Kinh đô Vạn Lại - Yên Trường, Phủ Día, Phố Đầm và Quần thể di tích cách mạng Yên Trường được định hướng kết nối trong những hành trình khám phá lịch sử, văn hóa.
Việc hình thành các tuyến tham quan liên kết có thể tạo thêm lựa chọn cho du khách, đồng thời giúp phát huy giá trị của từng điểm đến.
Tuy nhiên, để những hành trình này thực sự có sức hút, bên cạnh giá trị sẵn có của di tích, cần có nội dung thuyết minh, tư liệu giới thiệu, hoạt động trải nghiệm và các điều kiện phục vụ khách tham quan phù hợp.
Công tác quảng bá cũng được địa phương chú trọng, trong đó có định hướng ứng dụng công nghệ, từng bước số hóa di sản. Đây là giải pháp cần thiết để lưu giữ tư liệu, hỗ trợ công tác quản lý và mở rộng khả năng tiếp cận thông tin về các di tích.
Đặc biệt, với những địa danh có giá trị lịch sử nhưng chưa được nhiều người biết đến, việc xây dựng cơ sở dữ liệu và giới thiệu trên các nền tảng số có thể góp phần nâng cao khả năng nhận diện điểm đến.
Chị Nguyễn Thị Mùi, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Thọ Lập, cho biết địa phương xác định phát huy giá trị văn hóa là nhiệm vụ quan trọng, nhằm biến những lợi thế về lịch sử, di sản và bản sắc truyền thống thành nguồn lực phục vụ phát triển.
Thời gian tới, xã tiếp tục quan tâm bảo tồn, tu bổ các di tích; tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống. Đồng thời, đẩy mạnh quảng bá, số hóa di sản, kết nối các điểm đến, từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân.

