Hoàn thiện hành lang pháp lý về hiến, ghép mô, tạng, bảo đảm tính nhân văn, ngăn ngừa hành vi trục lợi

Không chỉ đặt ra những vấn đề về y học, pháp lý mà còn liên quan đến đạo đức, văn hóa

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) là dự án luật liên quan trực tiếp đến sức khỏe, sự sống và cái chết của con người. Vì vậy, lĩnh vực này không chỉ đặt ra những vấn đề về y học, pháp lý mà còn liên quan đến đạo đức, văn hóa, xã hội, đặc biệt là yêu cầu phòng ngừa các loại tội phạm có thể phát sinh.

Theo Bộ trưởng, dự án luật nhận được sự quan tâm lớn của dư luận. Với tinh thần cầu thị, lắng nghe nhiều chiều, Bộ Y tế đã tiếp thu tối đa ý kiến của đại biểu Quốc hội, cơ quan thẩm tra và nhân dân để khẩn trương hoàn thiện dự thảo, trình Quốc hội xem xét.

Qua quá trình chỉnh lý, dự thảo đã cơ bản thể chế hóa phần lớn ý kiến đóng góp của đại biểu Quốc hội và nhân dân.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết, qua thảo luận tại hội trường, cơ quan soạn thảo nhận thấy dự thảo cơ bản đáp ứng yêu cầu tiếp tục tạo điều kiện mở rộng cơ hội sống cho người bệnh, đồng thời hoàn thiện thể chế, tăng cường tính chặt chẽ, công khai, minh bạch trong hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người theo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, quá trình triển khai Luật - được ban hành từ năm 2006 - đã bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc và tồn tại trong thực tiễn. Vì vậy, việc sửa đổi lần này nhằm khắc phục những bất cập, tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với yêu cầu thực tế.

Khi xây dựng dự thảo, cơ quan soạn thảo đã tham khảo kinh nghiệm của các nước và quan điểm của Tổ chức Y tế thế giới. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, việc lựa chọn giải pháp cần phù hợp với văn hóa, đặc điểm tâm lý và tình cảm của người Việt Nam. Đây là những yếu tố quan trọng trong quá trình xây dựng các quy định của dự án luật.

Bộ trưởng khẳng định, nguyên tắc xuyên suốt của dự thảo là mở rộng cơ hội hiến tặng để cứu người nhưng không đánh đổi sự an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp của người hiến; đặc biệt, không tạo điều kiện cho các hành vi ép buộc, lừa dối hoặc lợi dụng trong quá trình thực hiện.

Một trong những nội dung được Bộ trưởng Đào Hồng Lan đề cập là độ tuổi đăng ký hiến. Đây cũng là vấn đề nhận được nhiều ý kiến băn khoăn trong thời gian qua. Tiếp thu ý kiến đại biểu, dự thảo tiếp tục giữ nguyên tinh thần của luật hiện hành, theo đó, người đăng ký hiến phải từ đủ 18 tuổi trở lên, nhằm bảo đảm trách nhiệm đối với quyết định hệ trọng của mỗi cá nhân.

Để tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ người hiến, dự thảo cũng bổ sung nhiều quy định chặt chẽ hơn. Trong đó, độ tuổi của người được hiến được nâng từ 18 tuổi theo luật hiện hành lên 25 tuổi, nhằm tăng cường bảo vệ lực lượng thanh, thiếu niên, nguồn lực quan trọng của đất nước.

Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung quy định về xác định, xác minh nhân thân và mối quan hệ giữa người hiến với người được ghép; bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến, tư vấn và lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Đáng chú ý, số nhóm hành vi bị nghiêm cấm được nâng từ 10 nhóm theo luật hiện hành lên 21 nhóm.

Theo Bộ trưởng, việc bổ sung này nhằm tạo cơ sở để các cơ quan chức năng điều tra, xử lý những hành vi lạm dụng, lợi dụng hoạt động lấy, ghép mô, tạng. Các cơ sở y tế cũng phải chịu sự điều chỉnh chặt chẽ hơn đối với những hành vi bị nghiêm cấm.

Dự thảo đồng thời bổ sung quy định cấm lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai; cấm tổ chức hoặc tạo điều kiện đưa người Việt Nam ra nước ngoài, đưa người nước ngoài vào Việt Nam để hiến, ghép bộ phận cơ thể người trái quy định của pháp luật.

Một nội dung khác được quan tâm là việc xác định chết não, chết tuần hoàn. Dự thảo bổ sung quy định về Hội đồng xác định chết não, bảo đảm tính độc lập với hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép mô, tạng.

Bộ trưởng cho biết, từ năm 2007, Việt Nam đã có các quy định pháp lý chặt chẽ về xác định chết não, với 8 tiêu chuẩn lâm sàng và 5 tiêu chuẩn cận lâm sàng. Các tiêu chuẩn phải được thực hiện 3 lần trong khoảng thời gian tối thiểu 12 giờ. Những quy định này được các đơn vị y tế triển khai nghiêm túc. Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia thực hiện chặt chẽ, xếp thứ tư so với các quốc gia khác trên thế giới.

Đối với người dưới 18 tuổi, dự thảo quy định chỉ được hiến mô tái sinh thuộc danh mục do Bộ Y tế ban hành, như tế bào gốc tạo máu, tế bào lympho từ máu ngoại vi, đồng thời phải đáp ứng các điều kiện hết sức chặt chẽ. Tuyệt đối không lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người sống dưới 18 tuổi.

Bảo đảm quyền của người hiến, công khai trong điều phối mô, tạng

Dự thảo cũng bổ sung quy định không được lấy mô, bộ phận cơ thể của người hiến khi còn sống nếu tại bất kỳ thời điểm nào người đó thể hiện quyền từ chối. Quy định này áp dụng đối với cả mô và bộ phận cơ thể người.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết, việc lấy mô chỉ được thực hiện tại các cơ sở đủ điều kiện. Hoạt động tư vấn đối với người hiến mô tái sinh khi còn sống phải được tiến hành độc lập, đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi.

Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục thể hiện rõ nguyên tắc trong quá trình tư vấn: Sự đồng ý của cha mẹ phải được đặt trong mối quan hệ với quyền và sự đồng ý của trẻ em. Nguyện vọng của trẻ em phải được đặt lên trên hết, trước hết, phù hợp với tinh thần bảo vệ trẻ em mà Việt Nam đã tham gia Công ước từ năm 1992.

Người tư vấn không được là người đã khám, chẩn đoán hoặc quyết định người bệnh cần ghép mô, bộ phận cơ thể; đồng thời, cũng không được là người trực tiếp thực hiện ca ghép cho người bệnh đó. Quy định này nhằm hạn chế xung đột lợi ích, bảo đảm người hiến được tiếp cận thông tin khách quan.

Đối với người chết não, chết tuần hoàn, dự thảo cũng quy định chặt chẽ việc hiến, lấy mô, tạng. Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến đại biểu về trường hợp người đã chết não, chết tuần hoàn nhưng trước đó không đăng ký hiến, không thể hiện nguyện vọng. Nếu gia đình mong muốn người thân có thể tiếp tục trao sự sống cho người khác, nội dung văn bản đồng ý sẽ được chỉnh sửa theo hướng mềm mại hơn, thể hiện tinh thần nhân văn, sẻ chia của gia đình người hiến.

Về điều phối mô, bộ phận cơ thể người, Bộ trưởng cho biết đây là vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm. Dự thảo sẽ tiếp tục được hoàn thiện theo hướng việc điều phối phải thực hiện thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm khả năng truy vết trong toàn bộ quá trình. Hoạt động này phải có kiểm tra, đánh giá và các tiêu chí rõ ràng.

Nguyên tắc điều phối cũng phải bảo đảm công khai, công bằng, không phân biệt độ tuổi, giới tính, vùng miền, dân tộc. Trong đó, yếu tố quan trọng hàng đầu là sự hài hòa về các chỉ số y khoa. Dự thảo nghiêm cấm hành vi cập nhật sai thông tin, sai người ghép hoặc can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu điều phối. Bộ trưởng cho biết sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu để quy định rõ ràng, chi tiết hơn nội dung này.

Liên quan đến quyền của người đã đăng ký hiến và nguyện vọng của gia đình khi người đó chết não, chết tuần hoàn, Bộ trưởng nhấn mạnh cần tôn trọng phong tục, tập quán và văn hóa của người Việt Nam. Theo bà, trong thực tế, quyền quyết định của gia đình cần được tôn trọng nhằm thể hiện tính nhân văn, nhân đạo và tinh thần tuân thủ nguyện vọng của người đã mất, phù hợp với quan niệm “nghĩa tử là nghĩa tận”.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan khẳng định, dự án luật được xây dựng trên tinh thần nhân văn, nhân đạo, đồng thời khắc phục những vướng mắc trong thực tiễn. Bộ Y tế sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra của Quốc hội, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội và lắng nghe ý kiến nhân dân để hoàn thiện dự án luật theo hướng chặt chẽ, khả thi hơn trong thời gian tới.