Việt Nam có lịch sử hàng nghìn năm văn hiến, kho tàng di sản phong phú, bản sắc văn hóa đa dạng cùng nguồn nhân lực trẻ, năng động, giàu sức sáng tạo. Đây là những lợi thế đặc biệt để phát triển công nghiệp văn hóa.
Tuy nhiên, tiềm năng ấy chưa được khai thác đúng mức, sự liên kết giữa sáng tạo, sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng sản phẩm văn hóa còn hạn chế; cơ chế huy động vốn, định giá tài sản trí tuệ, phát triển thị trường và thu hút nhân tài vẫn còn những điểm nghẽn.
Việc Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là bước đi cần thiết, thể hiện tư duy đổi mới trong xây dựng và hoàn thiện thể chế, chuyển từ nhận thức văn hóa là lĩnh vực cần được đầu tư, bảo tồn sang phát huy văn hóa như một nguồn lực kinh tế quan trọng.
Từ tài nguyên văn hóa đến nguồn lực phát triển kinh tế
Dự thảo Luật xác lập rõ vị trí của công nghiệp văn hóa trong nền kinh tế quốc dân. Khoản 1 Điều 2 xác định: “Công nghiệp văn hóa là ngành kinh tế tạo ra các sản phẩm kết hợp yếu tố văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ”. Điều này khẳng định văn hóa không chỉ tạo ra giá trị tinh thần mà còn có thể trực tiếp tạo ra của cải vật chất, việc làm và nguồn thu ngân sách. Các ngành công nghiệp văn hóa bao gồm điện ảnh; mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc; phần mềm, nội dung số, trò chơi điện tử; quảng cáo; thủ công mỹ nghệ; du lịch văn hóa, ẩm thực; thiết kế sáng tạo, thời trang, kiến trúc; truyền hình, phát thanh; xuất bản và các ngành khác đáp ứng điều kiện luật định.
Phạm vi này cho thấy công nghiệp văn hóa không còn giới hạn trong những hoạt động nghệ thuật truyền thống mà mở rộng sang các lĩnh vực kinh tế sáng tạo hiện đại, có khả năng phát triển mạnh trên nền tảng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Thực tiễn cho thấy, một tác phẩm điện ảnh nổi tiếng không chỉ tạo doanh thu từ bán vé mà còn thúc đẩy du lịch, quảng cáo, thời trang, ẩm thực và các dịch vụ gia tăng khác. Một sản phẩm âm nhạc có thể được khai thác trên nhiều nền tảng số, tạo nguồn thu từ bản quyền, biểu diễn, thương mại, du lịch. Một làng nghề truyền thống, nếu được kết hợp với thiết kế hiện đại, xây dựng thương hiệu và thương mại điện tử, có thể đưa sản phẩm tiếp cận thị trường quốc tế, phát triển cơ sở lưu trú, tiêu dùng. Như vậy, giá trị của văn hóa không chỉ nằm ở bản thân sản phẩm mà còn ở khả năng hình thành những chuỗi giá trị kinh tế có sức lan tỏa rộng lớn.
Xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đồng bộ, hiện đại
Quy định của dự thảo Luật chuyển từ tư duy hỗ trợ những hoạt động văn hóa riêng lẻ sang phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đồng bộ. Điều 8 quy định về hoạt động phát triển hệ sinh thái, trong đó chú trọng kết nối các chủ thể sáng tạo, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu, quỹ đầu tư, tổ chức tài chính và cơ quan quản lý nhà nước.
Đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc điểm của kinh tế sáng tạo, bởi một nghệ sĩ có ý tưởng tốt chưa chắc đã tạo ra sản phẩm có giá trị nếu thiếu vốn, công nghệ, năng lực quản trị. Ngược lại, doanh nghiệp có nguồn lực tài chính nhưng thiếu nhân lực sáng tạo, thiếu nội dung văn hóa đặc sắc cũng khó xây dựng được sản phẩm có sức cạnh tranh. Việc kết nối các chủ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng đến tái đầu tư, sẽ tạo điều kiện hình thành những doanh nghiệp công nghiệp văn hóa có năng lực cạnh tranh, từng bước xây dựng các thương hiệu văn hóa Việt Nam.
Đặc biệt, Điều 9 dự thảo Luật quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong các ngành công nghiệp văn hóa, ưu tiên những lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, du lịch văn hóa, thiết kế, thời trang, trò chơi điện tử, ẩm thực và nội dung số. Cơ chế này mở ra không gian thử nghiệm các công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới trong những giới hạn, điều kiện được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Đây là sự đổi mới cần thiết trong tư duy quản lý, tạo điều kiện cho những ý tưởng sáng tạo được kiểm chứng trong thực tiễn, đồng thời kiểm soát rủi ro, bảo đảm quốc phòng, an ninh và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.
Biến tài sản trí tuệ thành nguồn lực tài chính cho sáng tạo
Dự thảo Luật quy định về xác lập, xác định giá trị và khai thác quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa. Trong nền kinh tế sáng tạo, tài sản có giá trị lớn nhất của một doanh nghiệp không chỉ là nhà xưởng, máy móc hay đất đai, mà còn là bản quyền tác phẩm, thương hiệu, thiết kế, phần mềm, nhân vật nghệ thuật hoặc những sản phẩm sáng tạo có khả năng khai thác thương mại lâu dài. Nhiều chủ thể sáng tạo gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn bởi tài sản chủ yếu là quyền sở hữu trí tuệ, khó xác định giá trị và khó được chấp nhận làm tài sản bảo đảm.
Khoản 1 Điều 11 dự thảo Luật quy định quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa được sử dụng để góp vốn, làm tài sản bảo đảm trong các quan hệ tín dụng. Đây là quy định có ý nghĩa thiết thực, mở ra khả năng chuyển hóa tài sản trí tuệ thành nguồn lực tài chính phục vụ sản xuất, kinh doanh.
Điều 12 quy định các hoạt động hỗ trợ nâng cao năng lực xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ, phát triển phương pháp, tiêu chuẩn, cơ sở dữ liệu và đội ngũ chuyên gia phục vụ hoạt động này. Những quy định trên góp phần tháo gỡ điểm nghẽn trong huy động vốn cho công nghiệp văn hóa, tạo điều kiện để doanh nghiệp sáng tạo phát triển dựa trên giá trị tài sản vô hình.
Phát triển nhân lực sáng tạo và hạ tầng công nghiệp văn hóa
Công nghiệp văn hóa là ngành kinh tế mà con người, tài năng và sức sáng tạo giữ vai trò quyết định. Đầu tư cho nhân lực chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài. Điều 14 dự thảo quy định cơ chế thu hút nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia tham gia đào tạo, truyền dạy; Điều 15 quy định chính sách học bổng, miễn học phí, hỗ trợ chi phí sinh hoạt và tín dụng đối với người học thuộc các ngành, nghề ưu tiên đào tạo về công nghiệp văn hóa. Những chính sách này góp phần khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong các ngành sáng tạo, đồng thời tạo cơ hội cho những người có năng khiếu, tài năng được đào tạo và phát triển nghề nghiệp.
Điều 17 quy định về tổ hợp sáng tạo văn hóa, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, tạo cơ sở pháp lý hình thành những không gian tập trung hoạt động sáng tạo, nghiên cứu, sản xuất, phân phối và thương mại hóa sản phẩm văn hóa. Điều 18 thiết kế cơ chế tổ chức một số hoạt động, sự kiện trong các tổ hợp, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa theo hướng đơn giản hóa thủ tục, thực hiện thông báo thay cho cấp phép riêng khi đáp ứng các điều kiện luật định, đồng thời tăng cường trách nhiệm của đơn vị tổ chức và hoạt động hậu kiểm. Đây là hướng đổi mới có thể góp phần giảm chi phí tuân thủ, tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp, nghệ sĩ và các chủ thể sáng tạo phát triển.
Đưa bản sắc văn hóa Việt Nam trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia
Trong xu thế hội nhập quốc tế, công nghiệp văn hóa không chỉ là ngành kinh tế mà còn là phương thức quảng bá hình ảnh quốc gia, lan tỏa những giá trị văn hóa và nâng cao vị thế đất nước. Một bộ phim, một sản phẩm âm nhạc, một trò chơi điện tử, một thiết kế thời trang hay một món ăn truyền thống có thể trở thành phương tiện giới thiệu đất nước, con người và bản sắc Việt Nam đến bạn bè quốc tế.
Chương VI dự thảo Luật đã dành những quy định quan trọng cho phát triển thị trường công nghiệp văn hóa, xác định sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam, sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm, phát triển thương hiệu quốc gia và thúc đẩy tiêu dùng sản phẩm văn hóa. Điều 23 quy định việc đánh giá mức độ bản sắc văn hóa Việt Nam trong sản phẩm công nghiệp văn hóa; Điều 24 xác định các tiêu chí đối với sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm; Điều 26 quy định hoạt động phát triển thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa. Những quy định này tạo cơ sở để lựa chọn, hỗ trợ và quảng bá những sản phẩm có giá trị văn hóa đặc sắc, tiềm năng kinh tế lớn và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Chúng ta có nhiều lợi thế từ các di sản văn hóa, nghệ thuật truyền thống, lễ hội, làng nghề, ẩm thực và bản sắc của các cộng đồng dân tộc. Nếu được kết hợp với công nghệ, thiết kế sáng tạo, quản trị hiện đại và chiến lược xây dựng thương hiệu, những nguồn tài nguyên này có thể tạo ra các sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị gia tăng cao.
Hoàn thiện thể chế để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển
Dự thảo Luật thiết kế các cơ chế tài chính, hỗ trợ và ưu đãi đầu tư rất thuận lợi. Các chính sách về huy động nguồn lực xã hội, đầu tư mạo hiểm, ưu đãi phát triển hạ tầng, hỗ trợ sản xuất sản phẩm văn hóa, thu hút đầu tư nước ngoài và khuyến khích các cơ sở công nghiệp văn hóa. Cơ chế hỗ trợ chi phí sản xuất đối với một số dự án công nghiệp văn hóa có giá trị kinh tế cao, chính sách đối với đoàn làm phim nước ngoài sử dụng bối cảnh Việt Nam tạo thêm cơ hội thu hút nguồn lực, quảng bá du lịch và phát triển các ngành dịch vụ.
Tuy nhiên, để những chính sách này phát huy hiệu quả, quá trình tổ chức thực hiện cần bảo đảm công khai, minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, phòng ngừa lợi dụng chính sách để trục lợi. Đồng thời coi trọng việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu văn hóa, giữ gìn bản sắc dân tộc và bảo đảm an ninh quốc gia trong quá trình hội nhập, phát triển thị trường công nghiệp văn hóa. Có thể nói, văn hóa là cội nguồn của bản sắc dân tộc, là nền tảng tinh thần của xã hội, nhưng đồng thời cũng là nguồn lực kinh tế có khả năng tái tạo, lan tỏa và tạo ra giá trị gia tăng. Khi được đặt trong một môi trường thể chế thuận lợi, được bảo vệ bằng pháp luật, được dẫn dắt bởi sức sáng tạo của con người, văn hóa có thể trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế.
Việc Quốc hội xem xét, hoàn thiện Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sẽ góp phần tạo dựng nền tảng pháp lý cho một giai đoạn phát triển mới, trong đó văn hóa không chỉ được bảo tồn, gìn giữ và phát huy mà còn thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, nguồn lực kinh tế và động lực thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững, nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.
