Sắc màu núi rừng trên từng tấm vải
Với người Ca Dong, một nhóm địa phương của dân tộc Xơ Đăng, trang phục mang dấu ấn riêng trong sinh hoạt và lễ hội. Tấm vải, chiếc khố, chuỗi cườm được làm bằng kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm chọn nguyên liệu và quan niệm thẩm mỹ tích lũy qua nhiều thế hệ. Nhìn vào màu sắc, hoa văn, có thể thấy cách người dân sống cùng núi rừng, nương rẫy.
Theo TS Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL Quảng Ngãi, trang phục hình thành trong quá trình cộng đồng thích ứng với môi trường tự nhiên, điều kiện lao động và đời sống tinh thần. Qua đó, có thể tìm hiểu kỹ thuật thủ công, tín ngưỡng, quan hệ xã hội cũng như sự giao lưu của người Ca Dong với các cộng đồng Xơ Đăng, Hrê, Cor, Cơ Tu ở khu vực lân cận.
Đặc biệt là cách tạo màu từ nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên. Lá trầu giã cùng hạt cau hoặc vỏ cây aseang cho màu đỏ thẫm, gắn với hình ảnh mặt trời, sinh khí và may mắn. Màu xanh chàm (taram) gợi bầu trời, sông suối; màu vàng lấy từ củ nghệ, củ mơ gang gắn với ánh trăng và mùa lúa rẫy. Để có màu đen, người xưa dùng cây grao pu, nhọ nồi, than nứa tươi cùng những nguyên liệu khác; màu trắng được tạo từ đá vôi, vỏ ốc, vỏ cua. Theo cách lý giải truyền thống, đen là màu của đất, trắng gợi mây mưa và bầu trời. Mỗi màu mang một câu chuyện, khi dệt cùng nhau, tấm vải chứa cả những hình dung của người Ca Dong về thiên nhiên.
Hoa văn cũng có tiếng nói riêng. Trên áo nữ, ba dải đỏ, trắng, vàng vắt chéo trước ngực tạo điểm nhấn dễ nhận biết. Váy (katu) nền đen được dệt nổi các họa tiết tai hổ (đhoan kla), da trăn (ra wang clân), răng trâu, lá đủng đỉnh, dấu móc tay. Những đường nét bắt nguồn từ cảnh vật, muông thú quanh nơi cư trú, qua bàn tay người dệt trở thành dấu hiệu riêng trên trang phục.
Phụ nữ Ca Dong còn dùng thắt lưng cườm (vreat pă), ống nứa đựng thuốc lá có niềng bạc (talok cring ning). Nam giới mặc khố (kapen), khoác tấm choàng (ramoong), đeo vòng cổ lục lạc (nôột), vòng tay (koong katoat). Theo Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thanh Sơn, hoa văn và đồ trang sức không đơn thuần để làm đẹp mà còn hiện diện trong những dịp sinh hoạt văn hóa, lễ hội, trong đó có lễ ăn lúa mới.
“Muốn con cháu biết quý trọng trang phục truyền thống thì trước hết ông bà, cha mẹ phải giới thiệu, chỉ cho con cháu hiểu từng nét đẹp và ý nghĩa của trang phục dân tộc mình. Nếu gia đình không gìn giữ, không hướng dẫn thì thế hệ trẻ khó có thể hiểu và tiếp nối di sản”, ông Sơn trăn trở.
Đưa trang phục vào trường học, sinh hoạt cộng đồng
Tại Hội thảo Nhận diện trang phục của người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng, đề xuất việc bảo tồn, phát huy giá trị, ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã nhấn mạnh: Trang phục truyền thống lưu giữ tri thức dân gian, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ của người Ca Dong. Địa phương hướng tới việc nhận diện đúng đặc trưng, đánh giá thực trạng, phục hồi nghề dệt và trao truyền cho thế hệ trẻ. Các giải pháp được đề xuất gồm xây dựng hồ sơ di sản, đưa trang phục vào trường học, hoạt động cộng đồng, đồng thời gắn bảo tồn văn hóa với du lịch và sinh kế của người dân.
Nhận diện đúng mới có thể phục dựng
Nỗi lo ấy ngày càng rõ khi quần áo may sẵn, vải công nghiệp dần thay thế đồ dệt thủ công trong sinh hoạt. Ngay cả những bộ trang phục dùng khi biểu diễn, dự lễ hội cũng đã thay đổi về kiểu dáng, màu sắc và phụ kiện. Nếu chỉ nhìn vào các mẫu đang được sử dụng, rất khó xác định đâu là đặc trưng truyền thống, đâu là yếu tố được thêm vào sau này.
TS Nguyễn Đăng Vũ cho rằng, cần nhận diện chính xác trang phục Ca Dong, nhất là trong tương quan với những dân tộc sinh sống gần nhau, để tránh lấy đặc điểm của cộng đồng khác làm chuẩn. “Muốn bảo tồn đúng thì trước hết phải nhận diện đúng. Cần phân biệt đâu là yếu tố nguyên bản, đâu là những biến đổi trong quá trình sử dụng và đâu là sáng tạo mới”, ông nhấn mạnh.
Công việc ấy phải bắt đầu từ khảo sát kiểu dáng, cấu trúc trang phục nam và nữ, chất liệu, khung dệt, cách phối màu, kỹ thuật tạo hoa văn đến trang sức, phụ kiện. Ký ức của già làng, nghệ nhân, những người từng trực tiếp dệt, nhuộm và mặc trang phục xưa là nguồn tư liệu cần được ghi chép khi còn người biết kể và làm lại.
Cùng quan điểm, GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lưu ý: “Phục dựng không thể chỉ dựa vào cảm nhận hay hình dung chủ quan, mà phải có tư liệu, nghiên cứu và thử nghiệm cụ thể để tìm lại những đặc trưng vốn có của trang phục”. Từ cấu tạo khung dệt đến cách pha màu, tạo hoa văn đều cần tìm hiểu, thử nghiệm và đối chiếu với tư liệu thu thập được.
Sau bước nghiên cứu, những mẫu phục dựng phải được đưa trở lại cộng đồng để người Ca Dong xem xét, góp ý và lựa chọn. Nhà nghiên cứu có thể hỗ trợ về tư liệu, phương pháp, nhưng người mặc, người gìn giữ và truyền lại trang phục là chính người dân. Theo GS.TS Lê Hồng Lý, việc cộng đồng có đón nhận và tiếp tục sử dụng sản phẩm hay không mới quyết định sức sống của di sản. Một bộ trang phục được phục dựng công phu nhưng xa lạ với người Ca Dong khó có thể trở thành trang phục của họ trong đời sống hôm nay.
Từ yêu cầu ấy, các nhà nghiên cứu còn đề xuất sử dụng hoa văn Ca Dong trên áo dài, áo vest hay trang phục công sở để người dân có lựa chọn trong đời sống. Tuy nhiên, chọn họa tiết nào, phối màu ra sao, đặt hoa văn ở vị trí nào đều phải được nghiên cứu và trao đổi với cộng đồng, tránh làm sai lệch những đặc trưng vốn có.
Quan trọng hơn, cần khôi phục nghề dệt bằng những lớp truyền dạy thực chất, hỗ trợ nghệ nhân và tạo cơ hội cho người trẻ học cách nhuộm màu, mắc sợi, dệt hoa văn, xâu cườm. Khi trang phục xuất hiện thường xuyên trong trường học, ngày hội và sinh hoạt cộng đồng, người trẻ có thể biết không chỉ bộ đồ ấy trông như thế nào mà còn hiểu ai làm ra, làm bằng cách nào và vì sao gia đình mình từng trân quý nó.
Tại xã Sơn Tây Thượng, việc nhận diện trang phục đang được đặt trong hướng bảo tồn gắn với đời sống người dân. Từ những tư liệu còn lưu giữ, kinh nghiệm của nghệ nhân đến sự lựa chọn của cộng đồng, mỗi khâu đều cần sự kiên nhẫn. Chỉ khi còn người dệt, người mặc và người truyền nghề, những sắc màu trên tấm thổ cẩm Ca Dong mới không chỉ nằm trong ảnh tư liệu hay xuất hiện vào dịp lễ hội.
