Không gian phục dựng lò rèn tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi
Không gian phục dựng lò rèn tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi

Giữ lửa nghề rèn giữa không gian bảo tàng

Ngày 16.11, tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh (phường Cẩm Thành), các nghệ nhân người Xơ Đăng Tơ Đrá ở xã Đăk Ui tiến hành phục dựng lò rèn truyền thống, đưa kỹ thuật rèn sắt độc đáo đến gần hơn với công chúng. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc tỉnh Quảng Ngãi năm 2026, góp phần lan tỏa giá trị di sản văn hóa, phục vụ nhu cầu tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm của nhân dân, du khách, nhất là thế hệ trẻ.

Trong không gian bảo tàng, hình ảnh các nghệ nhân bên lò rèn truyền thống mang đến một lát cắt sinh động về đời sống lao động của đồng bào Xơ Đăng.

Những vật liệu được sử dụng để làm lò rèn và các bộ phận của bễ thổi
Những vật liệu được sử dụng để làm lò rèn và các bộ phận của bễ thổi

Nghệ nhân U Bra, xã Đăk Ui cho biết, việc phục dựng lò rèn truyền thống tại khu vực phía Đông của tỉnh góp phần giới thiệu, quảng bá nét văn hóa đặc sắc của đồng bào đến người dân và du khách. Đây cũng là hoạt động có ý nghĩa trong bảo tồn tri thức dân gian, tạo thêm điểm nhấn cho không gian trưng bày, giáo dục văn hóa và có thể khai thác phục vụ phát triển du lịch.

Nghề rèn thủ công truyền thống của người Xơ Đăng Tơ Đrá tại xã Đăk Ui đã phát triển từ lâu đời. Người dân biết tận dụng nguồn quặng sắt lộ thiên trong tự nhiên để luyện thành sắt, chế tác các công cụ lao động và vật dụng phục vụ sinh hoạt.

Một nét đặc biệt trong kỹ thuật luyện quặng của người Xơ Đăng Tơ Đrá là sử dụng kết hợp hai loại nguyên liệu gồm quặng cục và quặng cát nhằm tạo ra sản phẩm sắt có độ cứng, độ dẻo và độ sáng kim loại. Việc lựa chọn, kết hợp các loại quặng cùng kinh nghiệm điều khiển nhiệt trong quá trình nung luyện thể hiện tri thức được người thợ tích lũy qua nhiều thế hệ.

Lò rèn T’nêm Dúp làm từ đất sét cao lanh chịu lửa có khả năng giữ nhiệt cao
Lò rèn T’nêm Dúp làm từ đất sét cao lanh chịu lửa có khả năng giữ nhiệt cao

Qua khảo sát và các nguồn tư liệu, lò rèn T’nêm Dúp được làm bằng đất cao lanh chịu lửa, đắp theo hình chữ U. Cấu tạo lò gồm hai ống thụt bằng gỗ đục rỗng, bộ phận tạo hơi bằng da con mang (về sau được thay thế bằng da dê), hai ống dẫn hơi bằng nứa và một ống chịu lửa bằng đất sét đưa vào lò nung.

Hai ống dẫn hơi bằng nứa
Hai ống dẫn hơi bằng nứa

Không chỉ độc đáo ở cấu tạo, nghề rèn còn cho thấy khả năng tận dụng khéo léo vật liệu tự nhiên của đồng bào. Từ da động vật, gỗ, tre, nứa đến đất sét chịu lửa, mỗi nguyên liệu đều được lựa chọn và chế tác phù hợp với từng bộ phận, bảo đảm hoạt động của lò trong quá trình luyện quặng.

Một công đoạn quan trọng khác là chuẩn bị than. Người Xơ Đăng thường sử dụng than làm từ cây loăng rlinh và loong pling để luyện quặng, bởi các loại than này tỏa nhiệt lớn; trong khi than từ cây loong xa, loong rai được dùng cho công đoạn rèn.

Khi quặng được nung nóng, kết thành từng mảng, người thợ dùng kìm gắp ra đặt lên đe, dùng búa đập để các thành phần liên kết chặt hơn. Quá trình nung và đập được lặp lại nhiều lần cho đến khi tạo thành khối sắt hoàn chỉnh.

Đằng sau những thao tác tưởng chừng đơn giản là sự phối hợp của nhiều người thợ. Trong quá trình nung luyện, người vận hành bễ tạo luồng khí, người đưa quặng vào lò, người dùng kìm gắp và búa đập. Ở công đoạn rèn, người thợ cả giữ vai trò chủ đạo, phối hợp với những người thợ khác để nung, đập, sửa, mài và tôi sản phẩm.

Kinh nghiệm quan sát màu sắc của sắt khi nung, điều chỉnh lực đập và xác định thời điểm tôi là những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng sản phẩm.

Nghệ nhân cẩn thận thực hiện từng công đoạn phục dựng lò rèn
Nghệ nhân cẩn thận thực hiện từng công đoạn phục dựng lò rèn

Trao truyền tri thức nghề, lan tỏa giá trị di sản

Tham gia phục dựng lò rèn, nghệ nhân U Chông cùng các nghệ nhân khác góp phần tái hiện những kỹ thuật truyền thống, giúp công chúng tiếp cận gần hơn với nghề rèn của người Xơ Đăng Tơ Đrá. Thông qua hoạt động trình diễn, các công cụ, nguyên liệu và phương thức chế tác được giới thiệu trực tiếp, để người xem hiểu rằng nghề rèn không chỉ là hoạt động lao động thủ công mà còn là kết tinh của kinh nghiệm, sự sáng tạo và bản sắc cộng đồng.

Ông Nguyễn Văn Thành, người dân phường Cẩm Thành cho biết, rất ấn tượng khi được tận mắt chứng kiến các nghệ nhân thực hiện những công đoạn rèn truyền thống. Việc đưa nghề rèn vào không gian bảo tàng giúp người dân, nhất là thế hệ trẻ, có thêm cơ hội tìm hiểu những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, vốn ít có điều kiện tiếp cận trong đời sống thường ngày.

Qua từng thao tác, nghệ nhân giới thiệu kỹ thuật rèn sắt được trao truyền qua nhiều thế hệ
Qua từng thao tác, nghệ nhân giới thiệu kỹ thuật rèn sắt được trao truyền qua nhiều thế hệ

Nghề rèn từng giữ vai trò quan trọng trong sinh hoạt và sản xuất của người Xơ Đăng Tơ Đrá. Từ những chiếc cuốc, rựa, dao đến giáo, mác và nhiều công cụ phục vụ lao động, săn bắt, mỗi sản phẩm đều đáp ứng nhu cầu thiết thực của cộng đồng miền núi. Không chỉ phục vụ đời sống, sản phẩm rèn còn được người dân sử dụng để trao đổi hàng hóa với các cộng đồng lân cận.

Người dân quan tâm, chăm chú theo dõi quá trình phục dựng lò rèn truyền thống
Người dân quan tâm, chăm chú theo dõi quá trình phục dựng lò rèn truyền thống

Việc phục dựng lò rèn truyền thống trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc tỉnh Quảng Ngãi năm 2026 không chỉ tái hiện một nghề thủ công độc đáo của người Xơ Đăng Tơ Đrá, mà còn mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận trực tiếp với những tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.