Phía sau chiếc kính
Tại Phủ Nội Vụ trong Đại Nội Huế, chị Lê Anh Phương, du khách đến từ Đà Nẵng, trải nghiệm triển lãm số bằng kính thực tế ảo. Trong ghi nhận của TTXVN ngày 12.11, chị chia sẻ cảm giác nhập vai khi xem những hoạt cảnh tái hiện lịch sử.
Sự hấp dẫn ấy có ý nghĩa đối với công việc đưa di sản đến gần công chúng. Lịch sử vốn cách người hôm nay bởi thời gian, ngôn ngữ và những tập quán đã thay đổi. Công nghệ tạo thêm khả năng hình dung, giúp người xem bước đầu vượt qua khoảng cách ấy. Có khi, điều khơi gợi nhu cầu tìm hiểu lại bắt đầu từ vài phút tò mò trước cách kể chưa từng gặp.
Tuy nhiên, cảm giác như được đứng trong quá khứ cũng đặt ra trách nhiệm lớn với người dựng lại quá khứ. Hình ảnh càng thuyết phục, nội dung càng cần được kiểm chứng cẩn thận. Trang phục, kiến trúc, nghi thức hay lời dẫn đều góp phần hình thành nhận thức của người xem. Sự công phu về kỹ thuật sẽ có giá trị bền vững khi đi cùng sự nghiêm túc về tri thức.
Ở góc độ làm sản phẩm, đây là công việc cần sự cộng tác thực chất giữa người nghiên cứu, người bảo tồn và người sáng tạo công nghệ. Người hiểu sử liệu giúp xác lập giới hạn của điều có thể khẳng định; người thiết kế tìm cách diễn đạt dễ tiếp nhận; người vận hành quan sát phản ứng để điều chỉnh trải nghiệm. Mỗi phía đều có phần việc mà phía khác khó làm thay.
Cũng từ đó mở ra cơ hội nghề nghiệp gắn với di sản: biên soạn nội dung, thiết kế hình ảnh, dịch thuật, xây dựng tương tác. Vốn văn hóa có thể tạo thêm giá trị kinh tế qua những sản phẩm được làm kỹ. Nhưng muốn người xem sẵn lòng dành thời gian, sản phẩm phải trả lời được nhu cầu của họ, thay vì chỉ phô diễn khả năng của thiết bị.
Người xem có quyền hỏi lại
Theo TTXVN, đến tháng 11.2026, Huế đã lắp đặt gần 100 trạm du lịch tương tác thông minh tại 13 điểm di tích. Khách có thể chạm điện thoại để tiếp cận hình ảnh, video, mô hình ba chiều và nội dung giới thiệu. Du khách Nguyễn Thanh Bình, đến từ Hà Nội, đánh giá cao sự liên kết giữa các trạm trong hành trình khám phá.
Khả năng tự chọn nội dung giúp người tham quan có thêm quyền chủ động. Người thích kiến trúc có thể dừng lâu ở chi tiết xây dựng, người quan tâm lịch sử có thể tìm tiếp bối cảnh. Thay vì buộc mọi người đi cùng tốc độ tiếp nhận, cách tổ chức thông tin hợp lý cho phép mỗi người theo đuổi mối quan tâm riêng.
Song sự chủ động còn có chiều ngược lại: người xem được hỏi, được góp ý về điều đang được giới thiệu. Chính tại Phủ Nội Vụ, đã có câu chuyện đáng chú ý về nhu cầu ấy.
Ngày 9.9.2026, qua hệ thống phản ánh hiện trường của Huế, người dân đề nghị làm rõ sự khác nhau giữa tên Phủ Nội Vụ trên chú thích và dòng chữ trên cổng. Ngày 10.9, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế trả lời: công năng công trình thay đổi qua các thời kỳ, dòng chữ trên bức hoành gắn với chức năng Tuần Binh Vệ ở giai đoạn dưới thời vua Bảo Đại. Trung tâm ghi nhận góp ý nhằm giúp công chúng hiểu đầy đủ hơn lịch sử sử dụng công trình.
Câu hỏi về tấm biển cho thấy công chúng không hề chỉ đến để nhìn rồi đi. Có người đọc, đối chiếu, nhận ra chỗ cần giải thích và dành công sức gửi ý kiến. Sự quan tâm ấy là nguồn lực quý đối với người làm di sản. Nó giúp cơ quan chuyên môn biết điều mình tưởng đã rõ vẫn có thể gây băn khoăn cho người tiếp nhận.
Ở đây, công nghệ phục vụ văn hóa bằng việc nối được câu hỏi với nơi có trách nhiệm trả lời. Người dân tham gia làm cho cách giới thiệu di sản đầy đủ hơn, còn cơ quan quản lý có dịp đưa kiến thức chuyên môn vào cuộc trao đổi cụ thể. Sự tin cậy được bồi đắp qua cách đáp lại như thế.
Điều còn lại sau trải nghiệm
Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22.12.2024 của Bộ Chính trị xác định người dân và doanh nghiệp giữ vị trí trung tâm, là chủ thể trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy, tạo điều kiện.
Đặt vào công việc ở di tích, định hướng ấy đòi hỏi sự thay đổi ngay trong cách đánh giá hiệu quả. Thiết bị được lắp đặt là điều kiện ban đầu. Người sử dụng có tìm thấy thông tin cần thiết, có hiểu lời giải thích, có muốn tìm hiểu tiếp hay không mới là những câu hỏi cần theo dõi lâu dài. Lượt truy cập cho biết có người đến, nội dung được tiếp nhận ra sao cần những cách lắng nghe sâu hơn.
Điều này cũng liên quan trực tiếp đến chất lượng du lịch. Khi hiểu vì sao công trình đáng quý, người khách có thêm lý do dành thời gian cho nó. Trải nghiệm có chiều sâu mở ra khả năng xây dựng những sản phẩm chuyên đề, phục vụ nhu cầu học hỏi khác nhau. Sức hấp dẫn của điểm đến nhờ vậy được bồi đắp từ tri thức về chính nơi ấy.
Muốn đi đường dài, kinh phí và nhân lực phải dành cả cho việc cập nhật nội dung, sửa lỗi, bảo trì và hỗ trợ người sử dụng. Người không quen thiết bị vẫn cần cách tiếp cận thuận tiện, người có câu hỏi ngoài phần giới thiệu vẫn cần gặp người am hiểu. Chất lượng phục vụ nằm trong sự phối hợp giữa các phương thức ấy.
Chiếc kính có thể được tháo xuống sau vài phút. Câu hỏi về tấm biển có thể chỉ bắt đầu từ lúc dừng chân trước cổng. Nhưng từ những việc nhỏ đó, người xem đã dành cho di sản sự chú ý của mình. Công việc đáng theo đuổi của chuyển đổi số là giúp sự chú ý ấy đi xa hơn: thành hiểu biết, thành trao đổi, thành mong muốn trở lại với điều còn chưa khám phá hết về Huế.
