Danh dự người viết trước những phán xét của thuật toán
Vụ việc bắt đầu sau khi truyện ngắn The Blue Fighter của Simbarashe Kundizeza được trao giải Caine dành cho các nhà văn châu Phi năm 2026, với phần thưởng 10.000 bảng Anh. Tác phẩm kể về sự sa sút của một gia đình sau khi người cha đầu tư tiền bạc vào việc xây dựng các bể cá cảnh, khiến cuộc sống của vợ con ngày càng khó khăn.
Năm ngày sau khi giải thưởng được công bố, tạp chí The Atlantic đăng bài viết với tiêu đề Yet another literary prize winner seems to be AI (Tạm dịch: Một người đoạt giải văn học khác dường như là AI). Tác giả cho biết đã sử dụng Pangram, một phần mềm phát hiện nội dung do AI tạo ra để kiểm tra The Blue Fighter. Kết quả cho thấy gần như toàn bộ truyện ngắn có dấu hiệu được tạo ra bằng AI, ngoại trừ phần trích dẫn một bài thơ chưa xuất bản của nhà thơ Nam Phi Vangile Gantsho.
Không chỉ dựa vào kết quả phần mềm, bài báo còn nhận xét tác phẩm có nhiều đặc điểm thường thấy trong văn bản do AI tạo ra, như cấu trúc câu lặp lại, sử dụng quá nhiều phép ẩn dụ và những câu châm ngôn sáo rỗng.
Những nhận xét trên nhanh chóng đặt nhà văn Zimbabwe vào tâm điểm tranh cãi. Kundizeza kiên quyết phủ nhận cáo buộc, khẳng định The Blue Fighter hoàn toàn do ông sáng tác.
Trước sức ép từ dư luận, ban tổ chức giải Caine tiến hành cuộc điều tra kéo dài một tháng, bao gồm phỏng vấn tác giả, ban giám khảo năm 2026 và tạp chí The Shallow Tales Review, nơi truyện ngắn được đăng lần đầu. Các chuyên gia độc lập cũng được mời phân tích siêu dữ liệu trong những bản thảo của tác giả.
Ngày 11.11, ban tổ chức công bố kết quả điều tra, khẳng định không tìm thấy bằng chứng cho thấy tác phẩm được tạo ra bằng AI. Giải thưởng của Kundizeza được giữ nguyên. Chủ tịch giải Caine Ellah Wakatama cho biết bằng chứng thu thập được rất rõ ràng: The Blue Fighter là tác phẩm do con người viết.
Nhà văn Kundizeza chia sẻ ông cảm thấy nhẹ nhõm khi những cáo buộc được bác bỏ, đồng thời mong muốn khép lại vụ việc để tiếp tục hành trình sáng tác.
Những tranh cãi về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong sáng tác văn học không chỉ dừng lại ở trường hợp của nhà văn Kundizeza. Thời gian gần đây, một số tác phẩm đoạt giải hoặc được đề cử tại các giải thưởng văn học cũng vướng cáo buộc tương tự.
Tháng 7, nhà văn người Trinidad Jamir Nazir cùng tác phẩm The Serpent in the Grove giành giải thưởng truyện ngắn của Quỹ Khối Thịnh vượng chung. Tuy nhiên, chiến thắng này vấp phải những chỉ trích trên mạng xã hội, khi một số ý kiến cho rằng tác phẩm có những “dấu hiệu rõ ràng” của văn bản do AI tạo ra.
Đến tháng 9, tiểu thuyết C'était Ça Ou Mourir (tạm dịch: Hoặc là thế, hoặc là chết) của nhà văn Canada gốc Haiti Thélyson Orélien bị loại khỏi danh sách đề cử dài của giải Goncourt, giải thưởng văn học danh giá của Pháp. Quyết định được đưa ra sau khi một tài khoản ẩn danh trên mạng cáo buộc cuốn sách “gần như hoàn toàn” do AI viết.
Khi thuật toán chưa đủ sức làm trọng tài
Điều đáng chú ý trong vụ việc không chỉ là một nhà văn được minh oan, mà còn là cách một công cụ công nghệ có thể tác động đến danh dự và sự nghiệp của người sáng tạo.
Các phần mềm phát hiện AI thường phân tích những đặc điểm ngôn ngữ, cấu trúc câu và mô hình thống kê để ước tính khả năng một văn bản được tạo ra bằng máy. Tuy nhiên, kết quả đánh giá không đồng nghĩa với bằng chứng xác thực về nguồn gốc của tác phẩm.
Tranh luận quanh Pangram càng đáng chú ý bởi chính phần mềm này sử dụng AI trong quá trình phân loại văn bản. Nói cách khác, một hệ thống AI đang được dùng để đưa ra nhận định về việc một sản phẩm khác có phải do AI tạo ra hay không.
Thực tế, độ chính xác của các công cụ này vẫn là chủ đề được giới nghiên cứu quan tâm. Một nghiên cứu đăng trên Journal for Educational Integrity tháng 6.2026 đã đánh giá bốn công cụ phát hiện AI phổ biến, gồm GPTZero, Pangram, Copyleaks và Turnitin, trên 160 văn bản học thuật được phân loại theo nguồn gốc đã biết.
Nghiên cứu ghi nhận Pangram có kết quả tốt hơn các công cụ còn lại trong việc nhận diện văn bản do AI tạo ra hoàn toàn, văn bản kết hợp giữa người và AI, cũng như văn bản AI được chỉnh sửa để giống cách viết của con người. Trong bộ dữ liệu thử nghiệm, cả bốn công cụ đều nhận diện đúng các văn bản hoàn toàn do con người viết.
Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh các công cụ phát hiện AI không nên được sử dụng làm bằng chứng duy nhất trong những quyết định có hệ quả lớn.
Con người vẫn phải chịu trách nhiệm cho phán quyết
Sau vụ việc, giải Caine thông báo sẽ bổ sung các biện pháp kiểm soát việc sử dụng AI từ mùa giải 2027. Theo đó, các nhà xuất bản khi gửi tác phẩm dự thi và những tác giả lọt vào danh sách rút gọn sẽ phải khai báo việc sử dụng AI. Ban tổ chức cũng xây dựng chính sách hướng dẫn nhằm làm rõ các nguyên tắc liên quan đến công nghệ này.
Động thái trên cho thấy các giải thưởng văn học đang phải điều chỉnh quy trình xét chọn trước sự phổ biến của AI. Vấn đề không đơn giản là cấm hay cho phép sử dụng công nghệ, mà còn phải xác định ranh giới giữa công cụ hỗ trợ và việc để AI tạo ra nội dung cốt lõi của tác phẩm.
Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện của nhà văn Kundizeza đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ: Khi một thuật toán có thể khiến một tác giả bị nghi ngờ gian lận, ai sẽ chịu trách nhiệm nếu kết quả đó sai lệch? Một phần mềm có thể đưa ra cảnh báo, nhưng liệu nó có đủ cơ sở để quyết định danh dự, sự nghiệp và quyền được công nhận của một người sáng tạo?
Trong thời đại AI có thể tham gia ngày càng sâu vào hoạt động sáng tạo, việc xác định nguồn gốc một tác phẩm sẽ trở nên phức tạp hơn. Tuy nhiên, công nghệ được tạo ra để hỗ trợ con người không nên trở thành thẩm quyền phán xét cuối cùng đối với chính con người.
