Trí tuệ nhân tạo có thể thay thế thẩm phán hay không?

Khi AI đưa ra phán quyết giống tòa án

Khi Trường Luật Đại học Bắc Carolina tổ chức một trong những phiên tòa mô phỏng đầu tiên có sự tham gia của bồi thẩm đoàn AI vào năm ngoái, các chatbot chỉ thể hiện ở mức trung bình trong việc tái hiện hoạt động của một bồi thẩm đoàn gồm người thật.

Trong thử nghiệm mới nhất, trường tiếp tục đặt ra một câu hỏi khác: Liệu AI có thể mô phỏng cách lập luận của các thẩm phán Tòa án Tối cao Mỹ hay không?

Ngày 22.10, sinh viên và giảng viên của trường tổ chức một phiên tranh luận mô phỏng tại Tòa án Tối cao, dựa trên một vụ án có thật được tòa xét xử năm 2025. Ba thẩm phán AI lần lượt đưa ra quan điểm và phán quyết trong khuôn khổ một hội nghị về AI diễn ra tại trường.

“Chúng tôi không đặt câu hỏi ‘Liệu trí tuệ nhân tạo có thể thay thế các thẩm phán?’ vì chúng tôi không nghĩ điều đó có khả năng xảy ra,” Phó Khoa phụ trách lĩnh vực AI Nicole Downing cho biết.

“Chúng tôi thực sự quan tâm đến việc xem liệu trí tuệ nhân tạo có thể lập luận theo cách tương tự như những gì chúng ta thấy từ các phán quyết đã được công bố của Tòa án Tối cao hay không.

Xét về kết quả xét xử, các thẩm phán AI đã thể hiện khá tốt khi đưa ra phán quyết trùng khớp với tòa án thực tế. Tuy nhiên, phần tranh luận trực tiếp lại có nhiều điểm khác biệt", bà Downing cho biết.

Theo bà, các thẩm phán AI đưa ra câu hỏi và những tình huống giả định để sinh viên luật bảo vệ quan điểm trong vụ án. Dù vậy, cách tương tác của các hệ thống này vẫn khá máy móc. Chúng không ngắt lời hoặc chủ động xen vào phần trình bày của người tranh luận như các thẩm phán thực tế.

Sự kiện mang tên “May It Please the Machine” (tạm dịch: Xin mời cỗ máy phán xử) được thiết kế nhằm kiểm nghiệm khả năng AI mô phỏng quá trình lập luận và đưa ra phán quyết của các thẩm phán Tòa án Tối cao Mỹ.

Thay vì tái hiện toàn bộ chín thẩm phán, ban tổ chức xây dựng ba thẩm phán AI, mỗi người đại diện cho một trường phái tư pháp khác nhau, gồm chủ nghĩa văn bản kết hợp chủ nghĩa nguyên bản, chủ nghĩa thực dụng và quan điểm tiến bộ.

Ông Rolando Rodriguez, thủ thư dữ liệu của trường đại học là người phát triển ba thẩm phán ChatGPT xuất hiện trên màn hình trong suốt phiên tranh luận. Các hệ thống AI được cung cấp những phiên bản đã ẩn danh của hồ sơ tố tụng, bản tóm tắt vụ án thực tế, các án lệ liên quan, quy định pháp luật và hướng dẫn của cơ quan chức năng. Mỗi thẩm phán AI còn được cung cấp các phán quyết của những thẩm phán có trường phái tư pháp mà hệ thống được giao đại diện.

Kết quả mô phỏng cho thấy các thẩm phán AI đưa ra phán quyết tương tự với phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ trong vụ việc thực tế.

Khoảng cách giữa phán quyết và tư duy của con người

Điểm đáng chú ý của thử nghiệm không chỉ nằm ở việc AI đưa ra kết quả trùng khớp với tòa án, mà còn ở sự khác biệt giữa kết quả và cách thức đi đến kết quả đó.

Ba thẩm phán AI được xây dựng với những trường phái tư pháp riêng, đồng thời được cung cấp hệ thống tài liệu pháp lý và các phán quyết tương ứng. Điều này cho thấy AI có khả năng xử lý khối lượng thông tin lớn, nhận diện các khuôn mẫu lập luận và vận dụng chúng để đưa ra một kết quả phù hợp với cách tiếp cận được thiết lập từ trước.

Tuy nhiên, một phiên tranh tụng không đơn thuần là việc đọc hồ sơ, đối chiếu quy định rồi đưa ra kết luận. Những câu hỏi bất ngờ, sự phản biện trực tiếp, việc ngắt lời để làm rõ một chi tiết hay thay đổi hướng chất vấn theo câu trả lời của người tranh luận đều là những phần quan trọng của quá trình xét xử. Đây cũng chính là những điều mà thử nghiệm cho thấy AI chưa thể tái hiện một cách tự nhiên.

Một phán quyết giống với kết quả thực tế cũng chưa đủ để khẳng định AI đã suy nghĩ giống thẩm phán. Bởi kết quả ấy có thể được tạo ra từ việc xử lý dữ liệu và tái hiện những khuôn mẫu lập luận đã được cung cấp.

Trong khi đó, năng lực của một thẩm phán còn thể hiện ở cách họ tiếp nhận những lập luận trái chiều, nhận ra điểm chưa thuyết phục và cân nhắc các yếu tố cụ thể của từng vụ việc.

Sự khác biệt này càng đáng lưu ý khi AI ngày càng được đưa vào lĩnh vực pháp lý. Nhiều công ty công nghệ pháp lý đang phát triển các công cụ AI tạo sinh để phân tích hoạt động xét xử và dự đoán kết quả các vụ kiện. Sinh viên luật cũng sử dụng công nghệ này để chuẩn bị cho các phiên tranh tụng mô phỏng.

Theo bà Downing, thử nghiệm cho thấy AI có thể hỗ trợ luật sư và sinh viên luật chuẩn bị lập luận tại phiên tranh tụng, đồng thời dự đoán những câu hỏi mà thẩm phán có thể đưa ra. Đây là một ứng dụng thiết thực, giúp người làm nghề có thêm công cụ tham khảo và chuẩn bị kỹ hơn trước khi bước vào phiên tòa.

Nhưng dự đoán được một câu hỏi của thẩm phán không giống với việc hiểu vì sao câu hỏi đó được đặt ra. Tương tự, đưa ra một phán quyết đúng với kết quả của tòa án không đồng nghĩa AI có thể đảm nhận toàn bộ trách nhiệm của người đưa ra phán quyết.

“Điều thú vị nhất đối với tôi là chúng ta có thể thấy rằng trí tuệ nhân tạo suy luận theo cách tương tự như con người, nhưng nó vẫn chưa hành động theo cách tương tự như con người,” bà Downing nói.

Theo bà, vẫn còn một khoảng cách rất lớn giữa trí tuệ nhân tạo và cảm giác giống con người.

Có lẽ đây cũng là điều đáng chú ý nhất từ thử nghiệm của Trường Luật Đại học Bắc Carolina. AI đã tiến thêm một bước trong việc mô phỏng hoạt động tư pháp, nhưng kết quả giống nhau không có nghĩa quá trình tư duy cũng giống nhau.

Công nghệ có thể giúp luật sư chuẩn bị tốt hơn, hỗ trợ sinh viên học tập và cung cấp thêm góc nhìn khi nghiên cứu hồ sơ. Còn việc lắng nghe, phản biện, cân nhắc và chịu trách nhiệm trước một phán quyết vẫn là những đòi hỏi không thể chỉ đo bằng độ chính xác của một câu trả lời.