Từ sân khấu dưới chân tháp đến những điểm dừng trải nghiệm, thanh âm Chăm đang góp phần làm nên sức hấp dẫn riêng cho miền di sản.
Vũ điệu bên chân tháp
Trong chương trình Âm vang Mỹ Sơn, các vũ công mở màn tiết mục Dòng chảy thời gian với những chiếc lu đội trên đầu. Vốn là vật đựng nước quen thuộc, chiếc lu bước vào điệu múa, buộc người diễn phải giữ thăng bằng qua mỗi bước chân và mỗi lần chuyển hướng.
Cũng trong chương trình, làn điệu dân ca Ponai gửi gắm ước mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống đủ đầy trên vùng đất vốn khô cằn. Cùng một chất liệu đời sống, người múa kể bằng dáng người, bước chân; người hát kể bằng lời ca tiếng hát.
Những điệu Pì-zền (múa chim công), Pa-tra (múa hoàng tử) lại gợi lên hình tượng qua thế tay, dáng đứng và nhịp bước. Bên cạnh những điệu múa lấy cảm hứng từ thiên nhiên, sinh hoạt hay cung đình, nghệ thuật múa còn hiện diện trong tín ngưỡng của người Chăm.
Ở lễ Katê, Rija Nagar, mỗi điệu múa gắn với người thực hành, thời điểm và trình tự nghi lễ. Bởi vậy, khi đưa một trích đoạn lên sân khấu phục vụ du khách, đôi lời giới thiệu về xuất xứ và ý nghĩa sẽ giúp người xem hiểu hơn điều đang diễn ra trước mắt.
Âm nhạc cũng có những câu chuyện riêng. Trống Ginăng có thân gỗ dài; kèn Saranai dùng lưỡi gà làm bằng lá buông, gắn ở chuôi kèn, nối với thân gỗ có các lỗ bấm. Cùng với trống Baranưng, những nhạc cụ ấy thường có mặt trong các buổi biểu diễn nghệ thuật Chăm tại Mỹ Sơn. Cách gọi Ginăng, Baranưng cũng được các nguồn chuyên môn và chính Ban Quản lý Mỹ Sơn sử dụng.
Khi đã nghe riêng một tiếng kèn, một nhịp trống, du khách dễ nhận ra âm thanh ấy trong dàn nhạc, hiểu cách vũ công lấy nhịp, dừng bước hoặc chuyển hướng theo tiếng đàn, tiếng trống.
Đạo cụ cũng góp phần làm nên vẻ riêng của từng điệu múa. Với múa quạt, chiếc quạt nối dài đường tay, giúp người ngồi xa nhìn rõ hướng chuyển động. Trong múa đội nước, ánh mắt khán giả lại theo thân người và bước chân giữ chiếc lu thăng bằng.
Những chi tiết tưởng nhỏ ấy, nếu được giới thiệu đúng lúc, khiến buổi xem múa thành cuộc gặp gỡ gần gũi hơn với văn hóa Chăm.
Đưa nghệ thuật vào hành trình tham quan
Theo ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn (BQL Mỹ Sơn), những năm qua, đơn vị từng bước đưa nghệ thuật dân gian Chăm vào hoạt động phục vụ khách tham quan.
Lịch biểu diễn hiện được bố trí năm suất tại Nhà biểu diễn, hai suất ở khu tháp G và hai khung giờ hát dân ca tại dốc tháp H. Cùng với Đêm Mỹ Sơn huyền thoại, Âm vang Mỹ Sơn, Sắc màu di sản, cách tổ chức này giúp du khách chủ động dành thời gian thưởng thức nghệ thuật trong chuyến đi. Thông tin cập nhật của Báo Văn Hóa cũng cho thấy các chương trình biểu diễn Chăm tại Mỹ Sơn được tổ chức ở Nhà biểu diễn, khu tháp G và dốc tháp H; riêng “Âm vang Mỹ Sơn” được duy trì định kỳ vào ngày 15 hằng tháng.
Âm vang Mỹ Sơn được xây dựng từ quá trình sưu tầm, phục dựng và sáng tạo trên nền chất liệu dân gian còn lưu giữ, gợi những lát cắt về tín ngưỡng, lao động, đời sống tinh thần của cộng đồng. Âm nhạc, vũ đạo, phục trang và đạo cụ được kết hợp thành chương trình để người xem tiếp cận chất liệu truyền thống qua hình ảnh, âm thanh sinh động.
BQL Mỹ Sơn tiếp tục khảo sát, sưu tầm làn điệu, nghi lễ và các điệu múa, đồng thời trao đổi với nghệ nhân, nhà nghiên cứu để bổ sung chất liệu cho những chương trình mới. Đơn vị định hướng phát triển Âm vang Mỹ Sơn thành sản phẩm nghệ thuật đặc trưng, góp phần tạo dấu ấn cho du lịch văn hóa địa phương. Định hướng này cũng được nguồn chính thức của Báo Văn Hóa ghi nhận.
Điều đáng quý là mỗi suất diễn còn tạo cơ hội để người hát, người múa, nhạc công được thực hành thường xuyên; lớp trẻ có thêm dịp tập luyện, học hỏi nghệ nhân và tiếp nối những kỹ năng biểu diễn truyền thống.
Bên cạnh biểu diễn, Mỹ Sơn tổ chức trải nghiệm dệt thổ cẩm, chuốt gốm Chăm, chằm nón lá và thưởng thức ẩm thực Chăm - Việt. Khu di sản còn có hệ thống thuyết minh tự động với 40 mã QR bằng tám ngôn ngữ, dịch vụ tham quan thực tế ảo và bán vé trực tuyến. Thông tin này phù hợp với nội dung cập nhật của Báo Văn Hóa, trong đó xác nhận hệ thống 40 mã QR với tám ngôn ngữ cùng các dịch vụ tham quan thực tế ảo, bán vé trực tuyến.
Nhà biểu diễn thích hợp cho chương trình tổng hợp; dưới chân tháp, vũ công hiện diện cùng kiến trúc cổ; còn ở điểm dừng trên đường tham quan, tiếng hát dân ca đưa khách trở lại với nhịp sống bình dị của vùng đất này. Hai mươi phút xem múa vì thế có thể mở đầu cho một cuộc tìm hiểu dài hơn về văn hóa Champa.
Dấu ấn riêng cho Mỹ Sơn
Tại Mỹ Sơn, những thanh âm truyền thống đang được đưa vào hành trình khám phá di sản, để du khách không chỉ ngắm nhìn những ngôi tháp cổ mà còn cảm nhận được thanh âm của vùng đất này.
Giữa không gian đền tháp, tiếng nhạc hòa cùng những bước múa, gợi liên tưởng đến hình tượng vũ nữ trên các bức phù điêu nghìn năm tuổi. Từ một buổi biểu diễn, du khách có thể tiếp tục tìm hiểu đời sống văn hóa Chăm qua nghề dệt, nghề gốm và ẩm thực truyền thống.
Những thanh âm vang lên giữa miền tháp cổ mở thêm một lối tiếp cận di sản, đưa du khách đến gần hơn với những giá trị văn hóa vẫn đang được gìn giữ và trao truyền.
Đề án phát triển du lịch Mỹ Sơn giai đoạn 2025-2030 do BQL Mỹ Sơn xây dựng chú trọng các sản phẩm văn hóa phi vật thể và trải nghiệm về đêm. Trong đó, Đêm Mỹ Sơn huyền thoại được định hướng kết nối với ẩm thực, chợ phiên, làng nghề và trò chơi dân gian Chăm - Việt. Đề án còn đặt ra việc tổ chức hoạt động thường niên dịp lễ Katê trong tháng 10 dương lịch, đồng thời kết nối các tour trải nghiệm để du khách tìm hiểu văn hóa bản địa ngoài hành trình thăm đền tháp.
Những năm gần đây, lượng khách đến Mỹ Sơn tăng trung bình trên 10%; khách quốc tế chiếm tỉ trọng lớn. Đây là cơ hội để nghệ thuật Chăm đến với người xem từ nhiều quốc gia. Các số liệu được công bố gần đây cũng cho thấy khách quốc tế chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu khách đến Mỹ Sơn.
Có khi không cần lời giới thiệu dài, tiếng trống và kèn đã kéo người qua đường dừng lại. Một dáng múa đội lu, một đường tay trên nền gạch đỏ cũng đủ khơi lên câu hỏi về nguồn gốc, ý nghĩa của những điệu múa ấy.
Danh tiếng của Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn khiến nhiều người tìm đến với những ngôi tháp cổ. Nhưng điều lưu lại sau chuyến đi có thể còn là giọng hát nghe bên chén chè xanh, nhịp trống Ginăng dưới chân tháp, hay khoảnh khắc vũ công bước nhẹ mà chiếc lu trên đầu vẫn vững vàng.
Khi du khách nhớ tới Mỹ Sơn bằng cả những âm thanh, dáng múa như thế, nghệ thuật Chăm có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
