Quảng Ngãi tìm giải pháp bảo tồn trang phục truyền thống người Ca Dong

Ngày 4.11, UBND xã Sơn Tây Thượng phối hợp với Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tổ chức Hội thảo “Nhận diện trang phục của người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng, đề xuất việc bảo tồn, phát huy giá trị”.

Hội thảo do GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam; TS Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tại Quảng Ngãi và ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Tây Thượng đồng chủ trì.

Tham dự có các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, người có uy tín, đại diện chính quyền địa phương cùng đông đảo bà con trong cộng đồng Ca Dong.

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Tây Thượng cho biết, địa phương là địa bàn có đông đồng bào Ca Dong sinh sống, lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống được hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, trang phục giữ vị trí đặc biệt, từ chiếc áo, chiếc váy, tấm khổ, tấm choàng đến trang sức, hoa văn và màu sắc đều gắn với môi trường sống, phong tục, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.

Không chỉ là trang phục mặc thường ngày hay trong các dịp lễ hội, mỗi sản phẩm thổ cẩm còn hàm chứa tri thức dân gian về trồng bông, lấy sợi, nhuộm màu, dệt vải, tạo hoa văn và chế tác trang sức. Qua từng đường dệt, mảng màu, họa tiết, người Ca Dong gửi gắm cách nhìn nhận về thiên nhiên, núi rừng, đất đai và cuộc sống.

Đối với phụ nữ Ca Dong, chiếc áo với những dải màu đặc trưng, chiếc váy nền đen cùng hệ thống hoa văn, phụ kiện tạo nên vẻ đẹp riêng. Trang phục nam giới với chiếc khố, tấm choàng và các loại trang sức thể hiện sự mạnh mẽ, hào sảng, tinh thần gắn bó với cộng đồng.

Đặc biệt, những mô-típ hoa văn như răng trâu, tai hổ, lá đùng đình, dấu móc tay, hoa văn da trăn... không đơn thuần là yếu tố trang trí mà còn phản ánh cách người Ca Dong lý giải về thiên nhiên, đời sống và những giá trị văn hóa, đạo đức của cộng đồng.

Tuy nhiên, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội, trang phục truyền thống Ca Dong đang đứng trước nguy cơ mai một. Nghề dệt thổ cẩm, kỹ thuật nhuộm màu, cách tạo hoa văn và tập quán sử dụng trang phục không còn được duy trì phổ biến.

Đáng lo ngại, trang phục Ca Dong có tình trạng pha trộn với trang phục của các dân tộc khác. Ngay cả người dân địa phương cũng gặp khó khăn trong việc phân biệt đâu là trang phục đặc trưng của dân tộc mình. Những bộ trang phục nguyên bản còn lưu giữ trong gia đình các già làng, nghệ nhân ngày càng hiếm; một số mẫu hoa văn, kiểu dáng truyền thống gần như không còn được sử dụng.

Trong khi đó, trang phục do thế hệ trẻ sử dụng hoặc xuất hiện trong các hoạt động văn nghệ thường có những yếu tố cách điệu, thay đổi về họa tiết, màu sắc, làm giảm nét đặc trưng vốn có. Nghề dệt thổ cẩm cũng dần mai một khi số người cao tuổi còn nắm giữ kỹ thuật ngày càng ít, việc truyền dạy cho lớp trẻ chưa được quan tâm đúng mức.

Tại Hội thảo, TS Nguyễn Đăng Vũ nhấn mạnh, muốn bảo tồn trang phục Ca Dong, trước hết phải nhận diện chính xác các yếu tố truyền thống nguyên bản, những biến đổi trong quá trình sử dụng và các sáng tạo mới. Đây là cơ sở khoa học để phân biệt bản sắc trang phục Ca Dong với trang phục của các tộc người cùng sinh sống trong không gian văn hóa Trường Sơn - Tây Nguyên như Xơ Đăng, Hrê, Cor, Cơ Tu...

Theo TS Nguyễn Đăng Vũ, nghiên cứu trang phục cần đặt trong bối cảnh sử dụng thực tế, phân biệt trang phục sinh hoạt thường ngày với trang phục nghi lễ, lễ hội. Không thể lấy những bộ trang phục biểu diễn sân khấu làm chuẩn để xác định đặc trưng truyền thống.

Các yếu tố cần được khảo sát toàn diện gồm kiểu dáng, cấu trúc áo, váy, khố, tấm choàng, khăn quấn; chất liệu, màu sắc, kỹ thuật dệt, hoa văn, trang sức và phụ kiện. Trong đó, màu sắc và hoa văn là những thành tố quan trọng phản ánh quan niệm văn hóa của người Ca Dong.

Theo tư liệu nghiên cứu, nguyên liệu dệt truyền thống gắn với câu chuyện Nữ thần dệt ban cây gai. Các màu sắc tự nhiên cũng mang ý nghĩa biểu tượng riêng: màu đỏ tượng trưng cho mặt trời, màu xanh gắn với bầu trời, sông suối, màu vàng biểu trưng cho ánh trăng và lúa rẫy, màu đen tượng trưng cho đất đai, màu trắng gắn với mây mưa.

Những mô-típ đường thẳng, hình học, răng trâu, tai hổ, da trăn... cần được đối chiếu với ký ức cộng đồng và tư liệu điền dã để xác định đặc trưng tạo hình. Cùng với đó, các loại vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, chuỗi hạt cườm và vật trang trí cũng là thành tố không thể tách rời khi nghiên cứu, phục dựng trang phục.

Từ thực trạng trên, các ý kiến tại hội thảo cho rằng, bảo tồn trang phục Ca Dong không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ một số bộ trang phục mẫu hay phục vụ biểu diễn văn nghệ. Quan trọng hơn là phải khôi phục những tri thức, kỹ thuật và không gian văn hóa đã tạo nên giá trị của trang phục.

TS Nguyễn Đăng Vũ đề xuất đẩy mạnh sưu tầm, tư liệu hóa thông qua phỏng vấn già làng, nghệ nhân, người am hiểu văn hóa; ghi chép các thuật ngữ bằng tiếng Ca Dong, xây dựng hệ thống tư liệu hình ảnh, mẫu vật và hồ sơ về trang phục truyền thống.

Cùng với đó, cần có giải pháp phục hồi nghề dệt, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy kỹ thuật dệt, nhuộm, tạo hoa văn; tạo điều kiện để sản phẩm thổ cẩm được sử dụng trong đời sống. Việc phục dựng trang phục mẫu phải dựa trên cơ sở nghiên cứu khoa học và sự đồng thuận của cộng đồng, phân định rõ yếu tố nguyên bản, phục dựng và cải tiến.

Đặc biệt, cần đưa giá trị trang phục truyền thống vào trường học, câu lạc bộ văn hóa, gắn bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng thông qua hoạt động trưng bày, giới thiệu và trải nghiệm nghề dệt. Qua đó, thế hệ trẻ có thêm cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và tự hào về di sản của dân tộc mình.

Phát biểu tại sự kiện, GS.TS Lê Hồng Lý khẳng định, thành công của Hội thảo sẽ là tiền đề quan trọng để nhận diện chuẩn xác, khôi phục và phát huy giá trị trang phục truyền thống Ca Dong. Giáo sư nhấn mạnh, bảo tồn phải đặt cộng đồng làm chủ thể, biến di sản thành niềm tự hào và tài sản văn hóa quý giá của địa phương trong thời kỳ mới.

Hội thảo hướng đến xây dựng bộ tiêu chí nhận diện đặc trưng trang phục truyền thống của người Ca Dong tại Sơn Tây Thượng. Đây không chỉ là cơ sở khoa học phục vụ công tác bảo tồn, mà còn góp phần khôi phục nghề dệt, trao truyền tri thức dân gian và gìn giữ bản sắc văn hóa Ca Dong.