Phương án tăng tuổi nghỉ hưu: Nhiều tích cực và không ít hệ lụy

Theo tính toán của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), nếu giữ nguyên tuổi nghỉ hưu như hiện nay sẽ dẫn tới thâm hụt quỹ hưu trí và gây mất cân đối quỹ trong tương lai gần. Cụ thể, từ năm 2034, quỹ hưu trí và tử tuất sẽ chi hết và Nhà nước phải bố trí ngân sách để bù đắp. Hiện nay, tỉ lệ bao phủ BHXH vẫn thấp so với các nước, nên quỹ BHXH vẫn tiềm ẩn nguy cơ mất cân đối dài hạn. Các chế độ BHXH cũng chưa đa dạng và linh hoạt, hồ sơ, thủ tục thực hiện BHXH chưa thuận lợi cho doanh nghiệp và người lao động...

Tại Việt Nam chỉ có bảo hiểm tự nguyện và bắt buộc, khống chế mức trần đóng nhưng lại không có bảo hiểm hưu trí bổ sung để những người có nhu cầu, muốn hưởng lương hưu cao thì đóng thêm vào. Trong khi đó, do điều kiện sống ngày càng cải thiện, tuổi thọ người Việt tăng nên có thể tiếp tục làm việc dài hơn. Việc không tăng tuổi nghỉ hưu sẽ khiến nhiều NLĐ có thâm niên, kỹ năng, chuyên môn không còn đóng góp cho đất nước. Và lao động trẻ sẽ mất cơ hội học hỏi kinh nghiệm từ những NLĐ có thâm niên. Đây là những tổn thất lớn cho thị trường lao động trong bối cảnh tỷ lệ lao động có kỹ năng ở Việt Nam ở mức thấp (chỉ khoảng 20%).

Ngoài ra, vẫn còn phân biệt về giới vì với tuổi nghỉ hưu hiện nay nữ đang chịu thiệt thòi hơn nam (nữ nghỉ hưu sớm hơn nam 5 tuổi), nên ảnh hưởng tới thu nhập, thăng tiến và tham gia các vị trí lãnh đạo. Đại biểu Quốc hội Đỗ Văn Sinh nhận xét, hiện nay những người từ 55 tuổi trở lên với nữ và 60 tuổi trở lên với nam vẫn có sức khỏe, trí tuệ và có nhu cầu được làm việc. Điều đó cũng phù hợp với tình hình già hóa dân số sắp tới. Vì thế, tăng tuổi nghỉ hưu và sắp xếp việc làm phù hợp với nhóm lao động này là tư duy phù hợp, thay vì tư duy kiểu người già chiếm chỗ làm của người trẻ.

Theo Bộ LĐ,TB&XH, để giải quyết các bất cập trên, các chính sách BHXH mới được xây dựng phù hợp với thông lệ quốc tế và công bằng hơn. Theo đó, tăng tuổi nghỉ hưu sẽ giúp tiền lương của NLĐ cao tuổi trong khu vực nhà nước có thể tăng, do thâm niên công tác tăng, khoảng cách tiền lương và lương hưu giữa lao động nữ và nam sẽ được cải thiện do việc kéo dài thời gian lao động đối với nữ.

Những hệ lụy nhãn tiền khi tăng tuổi nghỉ hưu

Mặc dù nhiều chuyên gia và nhà quản lý đồng thuận với phương án tăng tuổi nghỉ hưu và nêu những hiệu quả mà các phương án đem lại, tuy nhiên cũng có khá nhiều ý kiến lo ngại những hiệu ứng không mong muốn khi áp dụng các phương án đó. Ông Lê Đình Quảng, Phó trưởng Ban Quan hệ lao động (Tổng LĐLĐVN) cho rằng, việc tăng tuổi nghỉ hưu là vấn đề phức tạp, tác động đến nhiều yếu tố, vì vậy cần phải được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng, đánh giá tác động cả những yếu tố KTXH một cách khoa học, chính xác.

Về cơ bản, có thể xem xét để nâng tuổi nghỉ hưu đối với nhóm hành chính sự nghiệp nhưng phải có lộ trình tăng thích hợp để giảm thiểu ảnh hưởng đến cơ hội có việc làm cho nhóm lao động trẻ và đảm bảo ổn định kế hoạch phát triển KTXH của đất nước. Tuy nhiên, việc tăng tuổi nghỉ hưu là không phù hợp với NLĐ làm việc trong các ngành nghề lao động chân tay như các ngành dệt may, da giày, chế biến thủy sản, lắp ráp điện tử… Thực tế cho thấy, có khá nhiều lao động trong các lĩnh vực trên phải nghỉ việc ở tuổi 30 - 35 vì sức khỏe không đáp ứng yêu cầu công việc. Thống kê cho thấy, tuổi nghỉ hưu bình quân của nước ta là 53,4 tuổi, trong đó nam giới là 55,2 tuổi, nữ giới là 51,7 tuổi. Nhưng ở những ngành nghề nặng nhọc, độc hại nguy hiểm, người lao động có tuổi nghỉ hưu bình quân chỉ khoảng 43 tuổi. Với quy định hiện hành, nếu tuổi nghỉ hưu tăng, đồng nghĩa NLĐ nghỉ hưu sớm sẽ có lương hưu rất thấp.

Ở một khía cạnh khác, tăng tuổi nghỉ hưu phần nào sẽ là “cứu cánh” cho quỹ BHXH nhưng lại tăng gánh nặng cho ngân sách. Đối với lượng nhân lực trên 60 tuổi (nam) và trên 55 tuổi (nữ), có thể có một số lượng nhất định những người tuổi cao nhưng năng lực làm việc giảm, trong khi Nhà nước vẫn phải chi trả tiền lương và các khoản chi khác cao hơn nhiều so với lực lượng lao động trẻ có năng lực. Hệ quả là tăng tuổi nghỉ hưu sẽ làm cho một số cơ quan đơn vị, doanh nghiệp thiếu hụt đội ngũ lao động trẻ năng động, sáng tạo. Điều này có thể tạo ra sự mất cân đối về LĐ giữa các nhóm tuổi trong cơ quan, doanh nghiệp.

Đồng thời, tăng tuổi nghỉ hưu sẽ khiến số người đăng ký thất nghiệp hoặc trợ cấp ốm đau tăng, do nhiều người không thích nghi được, hoặc sức khỏe không đảm bảo sẽ phải nghỉ sớm. Một chuyên gia phân tích ở TP.HCM cho rằng, tỉ lệ hưởng lương hưu tăng dần theo thời gian làm việc theo quy định hiện hành nhưng với mức lương hiện nay, nó cũng không thu hút được nhiều người muốn kéo dài thêm thời gian làm việc. Ngoài ra, nếu giữ lại hàng triệu lao động “già” đồng nghĩa với tình trạng mất chỗ làm việc của lao động trẻ, dẫn đến tỉ lệ thất nghiệp ngày càng tăng. Bởi vậy, nên chăng việc tăng tuổi nghỉ hưu cần có thỏa thuận với người lao động.

Về vấn đề này, ông Phạm Minh Huân, nguyên Thứ trưởng Bộ LĐ,TB&XH khẳng định, việc tăng tuổi nghỉ hưu cần tiếp tục tính toán kỹ hơn, hiện tại mới chỉ dựa trên áp lực về cân đối quỹ, về già hóa dân số, chứ chưa có phân tích kỹ về áp lực thị trường.

VŨ PHƯỢNG