Đây là nội dung được đưa ra tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường năm 2026 với chủ đề: “Xanh hóa chuyển đổi số – Số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép” do Báo Lao động tổ chức ngày 18.11 tại Hà Nội.
Phát biểu tại Diễn đàn, ông Nguyễn Đức Thành - Phó Tổng Biên tập Thường trực Báo Lao Động cho biết, mỗi thiết bị công nghệ là một câu chuyện về tài nguyên, môi trường và trách nhiệm của con người. Công nghệ đang thay đổi rất nhanh giúp nâng cao năng suất, hiệu quả. Nhưng phía sau tốc độ phát triển ấy là một câu hỏi chúng ta không thể né tránh: Khi những thiết bị điện tử hết vòng đời, chúng sẽ đi đâu? Ai sẽ chịu trách nhiệm với những gì còn lại sau mỗi vòng đời công nghệ?

Theo thông tin từ Cục Môi trường, Việt Nam phát sinh khoảng 100.000 tấn rác thải điện tử mỗi năm. Đây là một thách thức ngày càng rõ trong quá trình chuyển đổi số. Vì vậy, chuyển đổi số không thể chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó cũng là câu chuyện của môi trường, của sức khỏe và của người lao động.
Người lao động là những người trực tiếp sử dụng công nghệ trong nhà máy, doanh nghiệp; trực tiếp vận hành những dây chuyền sản xuất hiện đại. Đồng thời, họ cũng là những người có thể nhìn thấy rõ nhất ở đâu còn lãng phí nguyên liệu, khâu nào có thể giảm chất thải, thiết bị nào có thể sửa chữa, tái sử dụng thay vì loại bỏ.
Theo số liệu thống kê, mỗi ngày cả nước phát sinh khoảng 67.110 tấn chất thải rắn sinh hoạt, trong đó khoảng 65% được chôn lấp trực tiếp. Những con số ấy cho thấy, nếu chỉ coi chất thải là thứ phải bỏ đi, chi phí kinh tế và môi trường sẽ ngày càng lớn. Ngược lại, nếu phân loại tốt hơn, thu hồi, tái sử dụng và tái chế tốt hơn, chất thải có thể trở thành nguồn tài nguyên, tạo ra giá trị mới và góp phần phát triển kinh tế tuần hoàn.

“Nhưng điều đó không thể chỉ bắt đầu từ những nhà máy xử lý rác. Nó phải bắt đầu từ từng doanh nghiệp, từng dây chuyền và từng người lao động. Một sáng kiến giúp giảm nguyên liệu tiêu hao. Một giải pháp giúp tiết kiệm năng lượng. Một cách làm giúp phân loại chất thải ngay tại nguồn.
Những việc tưởng nhỏ, nếu được khuyến khích và nhân rộng, có thể tạo ra thay đổi rất lớn. Và đó cũng là nơi tổ chức Công đoàn có thể đóng vai trò quan trọng: phát hiện sáng kiến từ cơ sở, khuyến khích người lao động tham gia chuyển đổi xanh và bảo đảm quá trình chuyển đổi không làm người lao động bị bỏ lại phía sau. Chuyển đổi xanh phải đi cùng đào tạo kỹ năng mới. Công nghệ mới phải đi cùng điều kiện làm việc an toàn hơn. Doanh nghiệp xanh hơn cũng phải đồng nghĩa với việc làm tốt hơn cho người lao động” - ông Thành nói.
Để làm rõ hơn vấn đề này, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã chia sẻ về thực trạng và giải pháp đối với rác thải điện tử ở Việt Nam. Ông nhìn nhận, quá trình chuyển đổi số diễn ra càng nhanh, vòng đời thiết bị điện tử càng có xu hướng rút ngắn, kéo theo lượng chất thải điện tử gia tăng và tạo áp lực lớn đối với công tác thu gom, lưu giữ, tái chế, xử lý.

Nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, năm 2022 tại Việt Nam phát sinh khoảng 516 nghìn tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người, tăng gấp hơn 4 lần so với mức 116 nghìn tấn năm 2014. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209 nghìn tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105 nghìn tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85 nghìn tấn. Quy mô này cho thấy áp lực đáng kể đối với hệ thống thu gom, phân loại, tái chế và xử lý trong nước.
Ông Trung cho rằng, chất thải điện tử vừa chứa các thành phần nguy hại, vừa có nhiều kim loại và vật liệu có giá trị như đồng, nhôm, vàng và các linh kiện có khả năng thu hồi. Tuy nhiên, mạng lưới thu gom chính thức hiện chưa thực sự đồng bộ, thuận tiện.
Bàn về định hướng và giải pháp quản lý chất thải điện tử, Phó Cục trưởng Cục Môi trường đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm: tiếp tục hoàn thiện chính sách và nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý toàn bộ vòng đời chất thải điện tử; triển khai hệ thống thu gom, tái chế chính thức, hiện đại, an toàn, mở rộng mạng lưới điểm thu hồi tại khu dân cư, cơ quan, doanh nghiệp, trường học và các cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử; tăng cường kết nối giữa nhà sản xuất, nhà phân phối, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế.

Đặc biệt, bảo đảm an toàn môi trường, sức khỏe và quyền lợi của người lao động. Trong đó, đào tạo, hướng dẫn người lao động nhận diện thành phần nguy hại, thực hiện đúng quy trình thu gom, lưu giữ, phân loại và xử lý; trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân, cải thiện điều kiện làm việc và kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm.
Đối với lao động tại các cơ sở thu gom, tái chế phi chính thức, cần có giải pháp hỗ trợ chuyển đổi việc làm, từng bước tham gia vào hệ thống thu gom, tái chế chính thức. Đây là yêu cầu quan trọng của chuyển đổi công bằng, bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh không làm gia tăng rủi ro và bất bình đẳng đối với người lao động.
Từ các nhóm giải pháp trên, ông Trung cho rằng, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và người lao động để đạt hiệu quả. Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước cần hoàn thiện chính sách quản lý chất thải điện tử, thực hiện EPR và tăng cường kiểm tra hoạt động thu gom, tái chế, xử lý chất thải.

Doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ, giảm phát thải, thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường và bảo đảm an toàn lao động. Tổ chức công đoàn đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người lao động tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng mô hình sản xuất xanh. Người lao động cần nâng cao kỹ năng số, kỹ năng xanh, thực hành tiết kiệm tài nguyên, phân loại chất thải và đề xuất sáng kiến cải tiến sản xuất
Tại Diễn đàn, với sự tham gia của đại diện Tổng LĐLĐ Việt Nam, doanh nghiệp thu gom rác thải và người lao động đã thảo luận, nhận diện những thách thức môi trường trong quá trình chuyển đổi số, đặc biệt là vấn đề rác thải điện tử. Đồng thời chia sẻ những sáng chế, sáng kiến sử dụng trí tuệ nhân tạo, cũng như đánh giá tác động của trí tuệ nhân tạo hỗ trợ công tác thu gom, phân loại, tái sử dụng và tái chế chất thải hiệu quả, an toàn cho người lao động.