Không chỉ là câu chuyện hiện thực hóa giấc mơ cá nhân, hành trình ấy còn cho thấy cách một nghệ sĩ tiếp cận di sản bằng tư duy sáng tạo mới, biến kiến trúc, chất liệu truyền thống và ký ức cộng đồng thành ngôn ngữ nghệ thuật có khả năng đối thoại với thế giới.

Gần 10 năm cho một giấc mơ Venice
Năm 2026 đánh dấu lần đầu Việt Nam chính thức có sự hiện diện quốc gia tại Biennale Arte. Lê Hữu Hiếu là nghệ sĩ tham gia dự án “Viet Nam: Art in the Global Flow” với triển lãm cá nhân “Tằm”.
Với nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu, Venice Biennale 2026 không phải cơ hội đến bất ngờ, mà là đích đến anh đã chuẩn bị từ gần một thập kỷ trước. Năm 2017, trong chuyến tham quan Venice Biennale lần thứ 57, anh bắt đầu hình thành mục tiêu đưa tác phẩm của mình đến một trong những sự kiện nghệ thuật đương đại có ảnh hưởng lớn trên thế giới.
Từ đó, một hành trình dài của nghiên cứu, sáng tác và thử nghiệm được mở ra. Thay vì tái hiện những hình ảnh quen thuộc về Việt Nam, Lê Hữu Hiếu tìm kiếm những tầng văn hóa sâu hơn, từ lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng đến nghề thủ công và đời sống lao động.
Những chuyến đi đến làng nghề, di tích khảo cổ, không gian văn hóa cùng quá trình tìm hiểu tư liệu, tiếp xúc trực tiếp với chất liệu trở thành phần không thể tách rời trong sáng tác.
Chia sẻ về cảm xúc khi hiện thực hóa mục tiêu theo đuổi nhiều năm, Lê Hữu Hiếu cho biết, hành trình quá dài và vất vả, đến mức ngay cả những người thân nhất cũng từng đặt câu hỏi tại sao phải theo đuổi đến cùng, tại sao lại dồn toàn bộ tâm trí, sức lực và tài sản cho một mục tiêu lớn đến vậy.
Những trở ngại lớn nhất, theo nghệ sĩ, là kinh phí. Anh đã phải bán tài sản, vay mượn và tìm kiếm các nguồn hỗ trợ để duy trì quá trình sáng tác. Chi phí tham dự Venice Biennale lần thứ 61 cũng do anh tự thu xếp, không sử dụng ngân sách nhà nước, với sự hỗ trợ của bạn bè và các nhà sưu tập tâm huyết với văn hóa Việt Nam, trong đó có những người bạn Italy.
“Với triển lãm "Tằm", tôi muốn đi sâu vào những tầng văn hóa nổi bật đã được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử Việt Nam. Tôi không muốn chỉ mang đến một hình ảnh quen thuộc, mà muốn giới thiệu một Việt Nam sâu hơn, mạnh hơn và giàu sức gợi hơn về mặt văn hóa”, Lê Hữu Hiếu chia sẻ.

Dự án kết nối nhiều lớp hình ảnh, hoa văn, họa tiết, chất liệu dân gian và những đối thoại với các tác phẩm kinh điển trong lịch sử. Tác phẩm không chỉ hướng đến hiệu quả thị giác mà còn đặt ra câu hỏi về cách di sản tiếp tục tồn tại, chuyển động và được diễn giải bằng ngôn ngữ nghệ thuật hôm nay.
Trước đó, năm 2025, triển lãm sắp đặt “Từ chiến thắng Bạch Đằng đến Đại thắng 30/4/1975” tại phố đi bộ Nguyễn Huệ, TP.HCM đã cho thấy khả năng đưa lịch sử vào đời sống đương đại bằng ngôn ngữ thị giác quy mô lớn. Đây cũng là một dấu mốc quan trọng trước khi nghệ sĩ đến Venice.
Với Lê Hữu Hiếu, Venice không phải nơi khép lại một giấc mơ. “Với tôi, Venice Art Biennale không phải là đích đến, mà mới chỉ là sự khởi đầu”, anh khẳng định.
“Tằm” – Ngôi nhà Bắc Bộ và ẩn dụ về văn hóa Việt
Nếu hành trình gần 10 năm cho thấy sự bền bỉ của người nghệ sĩ thì cấu trúc tác phẩm “Tằm” tập trung rõ nhất tư duy sáng tác của Lê Hữu Hiếu: lấy chất liệu và ký ức bản địa làm điểm tựa để đặt ra những vấn đề rộng hơn về con người, lịch sử và xã hội.
Theo giám tuyển Đỗ Tú Anh, trung tâm của sắp đặt là một ngôi nhà gỗ mít được phục dựng theo nguyên mẫu kiến trúc cổ đồng bằng Bắc Bộ – vùng đất gắn với nền văn minh lúa nước và nghề ươm tơ dệt lụa. Từ nguyên mẫu nhà ba gian hai chái trải dài theo chiều ngang, nghệ sĩ nén cấu trúc thành một gian duy nhất, tổ chức ba lớp tiền – trung – hậu theo chiều dọc.
Đây không đơn thuần là thay đổi hình thức mà còn là lựa chọn biểu trưng, cô đọng không gian kiến trúc và những tầng ký ức văn hóa.

Trong lịch sử hình thành cộng đồng người Việt, làng không chỉ là đơn vị cư trú mà còn là không gian lưu giữ tập quán, giá trị văn hóa và quan hệ cộng đồng. Bởi vậy, mỗi ngôi nhà không chỉ là nơi trú ngụ của một gia đình mà còn là hạt nhân lưu giữ ký ức và căn tính văn hóa.
Đáng chú ý, hệ thống cột phía trước ngôi nhà được nghệ sĩ nhân hóa, chuyển thành những thực thể điêu khắc độc lập. Kiến trúc vì thế không còn là kết cấu tĩnh mà mang cảm giác như một thực thể sống, đang chuyển động và muốn vượt khỏi những khuôn mẫu cũ.
Một chi tiết quan trọng khác là phiên bản chiếc hoàng bào dệt bằng tơ tằm của vị hoàng hậu cuối cùng trong chế độ phong kiến Việt Nam.
Đặt trong hộp gỗ với những nhát cắt dọc ngang và các thanh gỗ xuyên qua, hình ảnh này gợi lên nghịch lý về thân phận nữ giới trong lịch sử: một mặt chịu sự kìm kẹp của những ràng buộc xã hội và tư tưởng Nho giáo phong kiến, mặt khác lại giữ vị trí tôn kính trong tín ngưỡng thờ Mẫu – tín ngưỡng bản địa lâu đời của người Việt.
Sự kết hợp giữa gỗ mít và tơ tằm cũng vượt ra ngoài ý nghĩa chất liệu. Một bên gắn với kiến trúc và không gian cư trú truyền thống; bên kia là kết tinh của nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa và tri thức thủ công qua nhiều thế hệ. Đặt cạnh nhau, chúng tạo nên cuộc đối thoại về cội nguồn nông nghiệp, cấu trúc xã hội và khát vọng tự do của con người.
Giám tuyển Đỗ Tú Anh liên hệ tác phẩm với khái niệm “cư ngụ” của triết gia Martin Heidegger, theo đó ngôi nhà không đơn thuần là nơi che mưa nắng mà còn là hình thức tồn tại của con người, nơi hội tụ các chiều kích tự nhiên, tinh thần và đời sống cộng đồng.

Đây cũng là điểm đáng chú ý trong cách Lê Hữu Hiếu xử lý di sản. Thay vì đưa các vật thể truyền thống vào triển lãm như những hiện vật minh họa, anh đặt chúng trong một cấu trúc nghệ thuật mới, nơi vật chất và câu chuyện gắn bó chặt chẽ. Giám tuyển Đỗ Tú Anh gọi đó là một “ẩn dụ thực”.
Ở góc nhìn của nhà phê bình, sử gia nghệ thuật và giám tuyển người Italy Vittorio Sgarbi, tác phẩm gây chú ý bởi sự kết hợp giữa không gian hư cấu, đời sống thường nhật và màu sắc kỳ ảo của truyền thuyết, tín ngưỡng, văn hóa dân gian.
Thay vì tập trung trực diện vào những cuộc chiến vệ quốc, nghệ sĩ lựa chọn kể câu chuyện về lao động sản xuất và thực hành tín ngưỡng – những nền tảng âm thầm tạo nên sức sống của một dân tộc.
Bởi lịch sử không chỉ được làm nên từ chiến thắng, những nhân vật lớn hay biến cố chính trị, mà còn được bồi đắp qua đời sống của những con người bình dị, qua nghề nghiệp, phong tục, niềm tin và những không gian sinh tồn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
“Tằm” không chỉ gợi nhắc một nghề thủ công truyền thống mà còn đặt ra câu hỏi về cách một nền văn hóa bảo tồn và tái tạo bản sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Tiếp nối hành trình từ di sản đến ngôn ngữ sáng tạo
Sinh năm 1982 tại Hà Tĩnh, hiện sống và làm việc tại Hà Nội, Lê Hữu Hiếu là nghệ sĩ thị giác hoạt động trong các lĩnh vực hội họa, sơn mài, điêu khắc và nghệ thuật sắp đặt. Xuất thân từ kiến trúc giúp anh có lợi thế trong tư duy tổ chức không gian, kết cấu và tỷ lệ, thể hiện rõ qua những dự án quy mô lớn.

Trước Venice Biennale 2026, anh từng tham gia Contemporary Art Projects USA tại Miami năm 2016, Florence Biennale lần thứ 11 năm 2017 và có triển lãm cá nhân “Soul Energy – Năng lượng linh hồn” tại Tesa 99, Arsenale Nord, Venice năm 2021.
Tại Việt Nam, triển lãm “Từ chiến thắng Bạch Đằng đến Đại thắng 30/4/1975” năm 2025 là một dấu ấn nổi bật. Với 27 tượng lớn bằng nhôm nguyên khối, tranh sơn mài kích thước 9,5m x 4m gồm 18 tấm ghép, hệ thống 30 cọc gỗ phủ sơn mài cùng nhiều cấu trúc tạo hình khác, triển lãm thu hút hơn 2 triệu lượt khách tham quan.
Tiếp nối dự án này, anh giới thiệu triển lãm sắp đặt “Bạch Đằng” tại Hạ Long, Quảng Ninh, với 18 tượng binh sĩ kim loại được trưng bày dài hạn.

Năm 2025, Lê Hữu Hiếu được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam và Nhật Bản trao danh hiệu “Nghệ sĩ tiên phong trên hành trình di sản UNESCO 2025”. Anh cũng được Chủ tịch UBND TP.HCM tặng Bằng khen vì những đóng góp cho các sự kiện chính trị nổi bật của thành phố.
Điểm đáng chú ý trong hành trình sáng tác của Lê Hữu Hiếu là sự chuyển dịch từ khai thác ký ức lịch sử, tinh thần dân tộc qua những biểu tượng chiến thắng sang đi sâu vào cấu trúc văn hóa đời sống người Việt. Từ Bạch Đằng đến “Tằm”, mối quan tâm ấy được mở rộng từ những sự kiện lớn đến ngôi nhà, nghề thủ công, tín ngưỡng và thân phận con người.

Anh chia sẻ: “Càng làm, tôi càng nhận ra rằng văn hóa Việt, với hàng nghìn năm lịch sử, là một kho tàng gần như vô tận. Trong đó còn rất nhiều lớp trầm tích văn hóa, rất nhiều giá trị đặc biệt và rất nhiều chất liệu quý giá mà tôi muốn tiếp tục đi sâu khai thác bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại”.
Gần 10 năm theo đuổi “Tằm” là hành trình của một nghệ sĩ muốn đi đến tận cùng lựa chọn sáng tạo.
Nhưng rộng hơn, câu chuyện ấy cũng gợi mở một vấn đề đối với mỹ thuật Việt Nam: làm thế nào để những giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được giới thiệu như dấu hiệu nhận diện dân tộc, mà thực sự trở thành nguồn lực sáng tạo, tạo nên những tác phẩm có tư duy độc lập và khả năng đối thoại bình đẳng với nghệ thuật thế giới.
Với Lê Hữu Hiếu, Venice Biennale 2026 là dấu mốc quan trọng nhưng không phải giới hạn cuối cùng. Điều anh mong muốn là tiếp tục có đủ sức khỏe, nội lực và sự bền bỉ để thực hiện những dự án lớn hơn, sâu hơn. Venice, vì thế, không phải nơi kết thúc một giấc mơ, mà là điểm khởi đầu cho những cuộc tìm kiếm tiếp theo trong kho tàng văn hóa Việt Nam.
