Lễ hội Mường Xia: Những thanh âm gọi mùa hội nơi miền biên viễn

Bộ VHTTDL vừa phát động chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026, khuyến khích người dân ghi lại, chia sẻ và sáng tạo từ những âm thanh gắn với đời sống, quê hương và bản sắc văn hóa dân tộc. Với thông điệp “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”, chương trình hướng tới hình thành Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam, góp phần bảo tồn, quảng bá các giá trị văn hóa. 

Tại Thanh Hóa, không gian văn hóa Mường Xia ở xã Sơn Thủy là một trong những địa chỉ giàu chất liệu để giới thiệu những thanh âm đặc trưng của cộng đồng người Thái vùng biên.

Không chỉ gắn với tín ngưỡng thờ Tướng quân Tư Mã Hai Đào, Mường Xia còn lưu giữ nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống như đánh chiêng, khua luống, hát khặp, múa xòe, nhảy sạp. 

Năm 2022, Lễ hội Mường Xia được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Những thanh âm làm nên bản sắc Mường Xia 

Ở vùng biên giới phía Tây Thanh Hóa, Mường Xia từ lâu đã là không gian văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống đồng bào Thái.

Nơi đây lưu giữ hệ thống tín ngưỡng, lễ nghi, dân ca, dân vũ và những phong tục cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. 

Hằng năm, cứ đến ngày mùng 9 và 10 tháng 2 âm lịch, đồng bào nơi đây lại tổ chức Lễ hội Mường Xia để tưởng nhớ Tướng quân Tư Mã Hai Đào, người có công với vùng đất.

Trong không gian ấy, Lễ hội Mường Xia là dịp các giá trị truyền thống được thực hành, tái hiện và lan tỏa.

Sức hấp dẫn của lễ hội không chỉ nằm ở câu chuyện về Tướng quân Tư Mã Hai Đào, người được cộng đồng tôn kính, mà còn ở hệ thống nghi thức, diễn xướng và sinh hoạt văn hóa dân gian đi cùng lễ hội. 

Những ngày hội, tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng các điệu múa truyền thống tạo nên không khí sôi động của bản mường.

Người dân trong trang phục thổ cẩm tham gia các hoạt động rước lễ, múa sạp, giao lưu văn nghệ và sinh hoạt cộng đồng.

Mỗi hoạt động mang một sắc thái riêng, phản ánh đời sống tinh thần, quan niệm tín ngưỡng và mối quan hệ gắn bó giữa con người với bản làng. 

Trong đó, tiếng chiêng không đơn thuần là âm thanh tạo không khí lễ hội mà còn gắn với sinh hoạt cộng đồng, góp phần kết nối các thế hệ trong đời sống văn hóa truyền thống.

Khua luống, hát khặp và những điệu múa dân gian cũng là những hình thức biểu đạt giàu bản sắc, đưa tiếng nói, nhịp điệu và phong tục của người Thái vào không gian hội. 

Bên cạnh âm thanh, trang phục truyền thống là một điểm nhấn không thể thiếu. Những bộ váy áo với hoa văn, màu sắc và kỹ thuật thêu dệt riêng thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Thái, đồng thời lưu giữ những giá trị thẩm mỹ, tập quán được trao truyền qua nhiều đời. 

Lễ hội Mường Xia còn là dịp giao lưu văn hóa giữa đồng bào Thái với người Kinh, người Mường và cư dân các vùng Mường Đào, Mường Bén, Mường Xôi thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

Sự giao lưu ấy cho thấy không gian văn hóa Mường Xia không khép kín trong phạm vi một bản làng mà còn gắn với mối quan hệ cộng đồng, giao lưu văn hóa giữa cư dân hai bên biên giới. 

Những giá trị này không chỉ hiện diện trong ngày hội mà còn được duy trì trong đời sống thường ngày.

Tiếng nói, trang phục, dân ca, dân vũ và phong tục truyền thống tiếp tục góp phần tạo nên bản sắc của người Thái ở Sơn Thủy.

Chính sự gắn bó giữa lễ hội với đời sống cộng đồng là yếu tố giúp di sản có sức sống lâu dài, thay vì chỉ tồn tại trong những dịp tổ chức tập trung. 

Để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng 

Cũng như nhiều lễ hội truyền thống ở miền núi Thanh Hóa, Lễ hội Mường Xia từng có thời gian gián đoạn do những biến động lịch sử và điều kiện đời sống.

Lễ hội được phục dựng vào năm 2010, mở lại không gian để cộng đồng thực hành các nghi lễ, tưởng nhớ tiền nhân và khôi phục những sinh hoạt văn hóa từng gắn bó với bản mường. 

Quá trình phục dựng không đơn thuần là tổ chức lại những nghi thức đã có mà còn đòi hỏi sự tham gia của các bậc cao niên, người am hiểu phong tục và những người nắm giữ tri thức dân gian.

Từ việc tìm kiếm tư liệu, xác định các nghi thức đến hướng dẫn thế hệ trẻ thực hành, mỗi công đoạn đều góp phần đưa di sản trở lại đời sống cộng đồng. 

Bài toán đặt ra hiện nay là làm thế nào để những giá trị ấy không chỉ được tái hiện trong vài ngày hội mà tiếp tục hiện diện trong sinh hoạt thường nhật, nhất là đối với thế hệ trẻ.

Tại Sơn Thủy, câu chuyện về Tư Mã Hai Đào và Lễ hội Mường Xia đã được đưa vào các hoạt động ngoại khóa ở trường học. Qua đó, học sinh có thêm cơ hội tìm hiểu lịch sử quê hương, phong tục và những giá trị văn hóa của dân tộc mình. 

Việc khuyến khích nghệ nhân, người cao tuổi hướng dẫn lớp trẻ thực hành dân ca, dân vũ, sử dụng nhạc cụ truyền thống và tìm hiểu nghi lễ dân gian cũng có ý nghĩa quan trọng.

Bởi nếu thiếu người thực hành, thiếu người hiểu rõ phong tục và ý nghĩa của từng nghi thức, di sản rất dễ chỉ còn lại phần hình thức. 

Năm 2025, đền thờ Tư Mã Hai Đào được UBND tỉnh Thanh Hóa xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh. Đây là cơ sở để địa phương tiếp tục quan tâm bảo tồn địa điểm thờ tự và không gian văn hóa gắn với lễ hội, đồng thời góp phần khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất Mường Xia. 

Cùng với bảo tồn, Sơn Thủy từng bước khai thác các giá trị văn hóa và cảnh quan để phát triển du lịch cộng đồng.

Ngoài đền thờ Tư Mã Hai Đào, địa phương còn có động Bo Cúng dài hơn 1km, được xếp hạng di tích danh thắng cấp tỉnh năm 2009, cùng núi Lá Hoa, núi Pha Dùa, suối Xia và chợ phiên Sơn Thủy. 

Địa phương đã ban hành đề án phát triển kinh tế - xã hội gắn với du lịch cộng đồng giai đoạn 2026-2030, định hướng kết nối các điểm đến như động Bo Cúng, suối Xia và không gian văn hóa Mường Xia.

Việc phát huy giá trị lễ hội gắn với du lịch mở ra cơ hội tạo sinh kế cho người dân, nhưng cũng đòi hỏi cách khai thác phù hợp để không làm biến dạng những giá trị văn hóa vốn được cộng đồng gìn giữ.