Khi những điều bình thường trở nên quý giá

Trong nhịp sống ngày càng được đo bằng tốc độ, màn hình và những kết nối tức thời, có những điều tưởng như rất nhỏ lại đang trở nên xa xỉ: một bữa cơm đủ mặt người thân, buổi đi chợ cùng mẹ, cuộc trò chuyện không bị ngắt quãng bởi tiếng thông báo từ điện thoại.

Chương trình “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” được ra mắt như một lời nhắc nhẹ nhàng nhưng cần thiết về những giá trị làm nên đời sống gia đình Việt.

Những điều bình thường trở thành điều cần được gìn giữ

Có lẽ chưa bao giờ con người có nhiều phương tiện để kết nối như hôm nay. Chỉ cần một chiếc điện thoại, khoảng cách địa lý dường như được thu hẹp.

Những cuộc gọi có thể diễn ra xuyên biên giới, hình ảnh được gửi đi trong tích tắc, trí tuệ nhân tạo có thể trả lời hàng loạt câu hỏi, máy móc ngày càng đảm nhận nhiều phần việc vốn thuộc về con người.

Thế nhưng, giữa một xã hội kết nối bằng công nghệ, cảm giác xa cách trong đời sống gia đình đôi khi lại xuất hiện theo một cách rất lặng lẽ.

Các thành viên có thể cùng ngồi trong một căn phòng nhưng mỗi người ở một thế giới riêng. Bữa cơm gia đình có khi diễn ra trong im lặng, bởi ánh sáng từ những màn hình nhỏ đã chiếm mất sự chú ý vốn dành cho những người đang ngồi đối diện.

Cha mẹ bận rộn với công việc, con cái lớn lên trong lịch học dày đặc, người trẻ dành nhiều thời gian cho không gian số. Những câu chuyện từng được trao đổi bên mâm cơm, ngoài hiên nhà hay trên đường đi chợ dần trở nên thưa vắng. Chính trong khoảng trống ấy, câu chuyện về “nếp nhà” trở nên đáng suy ngẫm.

Chương trình “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” là chuỗi hoạt động văn hóa gồm 12 chủ đề, chương trình kết hợp triển lãm, tọa đàm và trải nghiệm thực hành

Chương trình “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” diễn ra từ 30.10 - 1.11 với sự kiện mở màn “Tiền nhân lập chợ”, diễn ra tại Stellami - Tầng 2, CLB Ngoại ngữ - ĐHQGHN (số 2 Phạm Văn Đồng, Cầu Giấy, Hà Nội) do Viện Đổi mới sáng tạo Văn hoá, Giáo dục và Khởi nghiệp Việt Nam (VICEE) phối hợp với Hội quán các bà mẹ và Trung tâm văn hóa Nếp Xưa tổ chức.

Đây là chuỗi hoạt động văn hóa gồm 12 chủ đề, kết hợp triển lãm, tọa đàm và trải nghiệm thực hành, hướng tới việc đưa những giá trị của nếp nhà truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện nay.

Điều đáng nói ở chương trình không phải là việc tìm cách đưa một mô hình gia đình của quá khứ trở lại nguyên trạng.

Ban tổ chức xác định rõ hướng tiếp cận là nhìn lại những nếp sinh hoạt, cách ứng xử và giá trị gia đình từng được hình thành trong đời sống xưa, rồi cùng nhau suy nghĩ xem điều gì nên được giữ lại, điều gì cần thay đổi và điều gì có thể tiếp nối trong xã hội hiện đại. Đó là một cách tiếp cận văn hóa có ý nghĩa trong xu hướng phát triển hiện nay.

Bởi nếp nhà chưa bao giờ chỉ là hình thức tổ chức của một gia đình. Nếp nhà được tạo nên từ những thói quen tưởng chừng vụn vặt nhưng có sức định hình nhân cách rất sâu xa.

Cách người lớn nói chuyện với trẻ nhỏ, cách con cháu thưa gửi ông bà, cách các thành viên ngồi bên nhau trong một bữa cơm, cách người ta giữ lời hứa, biết cảm ơn, biết xin lỗi, biết nhường nhịn, chia sẻ và biết quan tâm đến người khác.

Những điều ấy ít khi xuất hiện trong sách giáo khoa dưới dạng những bài học riêng biệt. Chúng được truyền qua đời sống hằng ngày của gia đình.

Đứa trẻ học cách ứng xử bằng cách nhìn cha mẹ. Người trẻ học cách chăm sóc gia đình qua cách ông bà, cha mẹ sống với nhau. Chữ tín được hình thành qua những lời hứa nhỏ. Lòng biết ơn được nuôi dưỡng từ những việc rất bình thường. Tình thân cũng không tự nhiên mà có, nó cần thời gian, sự hiện diện và những ký ức được cùng nhau tạo dựng.

Khi nhịp sống hiện đại ngày càng nhanh, chính những điều bình thường ấy lại dễ bị bỏ quên.

Một phiên chợ và câu chuyện về cách làm người

Việc chương trình mở đầu bằng chủ đề “Tiền nhân lập chợ” mang một ý nghĩa thú vị. Chợ không được nhìn thuần tuý như một địa điểm mua bán, mà được đặt trong tư cách một không gian xã hội, nơi con người gặp gỡ, giao tiếp, trao đổi, giữ chữ tín và hình thành những cách ứng xử với cộng đồng.

Từ một phiên chợ, câu chuyện được mở rộng sang một vấn đề rất căn bản của văn hóa Việt Nam: Những gì một người học được trong gia đình sẽ đi theo họ như thế nào khi bước ra xã hội?

Một đứa trẻ đi chợ cùng bà không chỉ học cách chọn thức ăn. Em có thể học được cách chào hỏi, cách quan sát, cách trả lời người bán hàng, cách trân trọng công sức của người khác. Người trẻ đi chợ cùng cha mẹ có thể nhận ra rằng phía sau mỗi món hàng là thời gian, lao động và cuộc sống của một con người.

Chợ qua đó trở thành một lớp học đặc biệt. Ở đó, chữ tín không phải khái niệm trừu tượng. Nó hiện diện trong một lời hẹn, một cuộc mua bán hay món hàng đúng giá trị. Sự tử tế không phải khẩu hiệu. Nó được thể hiện bằng cách người ta nói với nhau, đối xử với nhau và tôn trọng công sức của nhau.

Đưa những câu chuyện ấy trở lại trong một chương trình văn hóa hôm nay cũng là cách đặt lại câu hỏi về chất lượng của đời sống hiện đại.

Chúng ta đang sở hữu nhiều công cụ hơn để tiết kiệm thời gian. Nhưng tiết kiệm thời gian để làm gì nếu con người không còn thời gian dành cho nhau?

Chúng ta có thể gửi một tin nhắn thay cho một cuộc trò chuyện, gửi một biểu tượng cảm xúc thay cho một cái ôm, đặt đồ ăn bằng vài thao tác thay cho việc cùng nhau đi chợ, gọi một chuyến xe công nghệ thay cho người thân đưa đón.

Những tiện ích ấy không có gì đáng phủ nhận, thậm chí rất cần trong đời sống. Vấn đề nằm ở chỗ, công nghệ nên giúp con người sống tốt hơn chứ không nên vô tình lấy đi những khoảng thời gian vốn làm nên sự gắn bó giữa người với người.

“Nếp nhà” không phải chiếc khuôn của quá khứ

Có một nguy cơ khi nói về những giá trị truyền thống là dễ rơi vào tâm thế hoài niệm. Quá khứ được nhìn như một thời kỳ đẹp đẽ, còn hiện tại bị xem như một đời sống thiếu hụt.

“Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” lựa chọn một hướng khác. Chương trình không đặt mục tiêu phục dựng nguyên trạng mô hình gia đình trong quá khứ mà gợi mở việc nhận diện những giá trị còn có ý nghĩa trong đời sống hôm nay. Đó là điểm quan trọng.

Nếp nhà không nhất thiết phải được giữ bằng những hình thức cũ. Một gia đình hiện đại có thể không còn sống chung nhiều thế hệ dưới một mái nhà, nhưng vẫn có thể duy trì thói quen ăn cùng nhau vào cuối tuần.

Cha mẹ có thể bận rộn với công việc, nhưng vẫn dành một khoảng thời gian cố định để nghe con kể về một ngày của mình. Người trẻ có thể sử dụng công nghệ rất nhiều, nhưng vẫn biết đặt điện thoại xuống khi người thân đang cần một cuộc trò chuyện.

Giữ nếp nhà, xét cho cùng, không phải giữ nguyên mọi thứ thuộc về quá khứ. Đó là giữ lại phần nhân văn trong những điều đã từng giúp con người sống với nhau tử tế.

Trong xã hội hiện đại, gia đình cũng đang thay đổi. Những vai trò truyền thống được điều chỉnh, cách thức làm việc biến đổi, phụ nữ và nam giới có nhiều lựa chọn hơn trong cuộc sống, trẻ em tiếp cận thế giới với tốc độ chưa từng có.

Nếp nhà cũng cần được nhìn nhận linh hoạt, để truyền thống không trở thành gánh nặng mà trở thành nguồn lực tinh thần.

Mang một câu chuyện về nhà

Một trong những điểm đáng suy ngẫm của chương trình là trải nghiệm không dừng lại trong không gian triển lãm.

Tại “Tiền nhân lập chợ”, người tham dự có thể thử cách mời chào, trao đổi, thương lượng và ứng xử trong mua bán. “Bản đồ ký ức” mời mỗi người viết lại ký ức về một ngôi chợ, ngôi làng hoặc khu phố từng gắn bó để cùng tạo nên một bản đồ chung.

Phiên tọa đàm quy tụ những góc nhìn về lịch sử, văn hóa, tư liệu lưu trữ và đời sống thực tế. Những trải nghiệm ấy khiến văn hóa trở thành thứ có thể chạm vào, kể lại và thực hành, chứ không chỉ đứng trước một hiện vật để quan sát.

Đặc biệt, chương trình khuyến khích người tham dự đi theo “cặp người thân” hoặc khác thế hệ để cùng trải nghiệm và trò chuyện.

Sau sự kiện, mỗi người được gợi ý lựa chọn một việc nhỏ trong bảy ngày tiếp theo như dùng một bữa cơm cùng người thân, đi chợ, trò chuyện hoặc đơn giản là dành một khoảng thời gian thực sự có mặt bên nhau. Đây có lẽ là tinh thần đẹp nhất của chương trình.

Bởi văn hóa chỉ thực sự sống khi bước ra khỏi không gian sự kiện và trở về với căn bếp, phòng khách, bàn ăn, con ngõ, khu phố, trường học và nơi làm việc.

Triển lãm rồi sẽ kết thúc, tọa đàm rồi sẽ khép lại, nhưng nếu sau đó những người con gọi điện lâu hơn cho mẹ, những người cha ngồi xuống nghe con kể chuyện, các gia đình tìm lại được thói quen ăn tối cùng nhau, thì những giá trị văn hóa đã bắt đầu có đời sống mới.

Giữa thời đại của máy móc, công nghệ, con người càng cần những khoảng thời gian dành cho nhau.

Công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc cách con người làm việc, học tập, giao tiếp và giải trí. Trí tuệ nhân tạo, thiết bị thông minh và các nền tảng số tiếp tục mở rộng khả năng của con người. Đó là tiến bộ xã hội tất yếu, không thể đảo ngược.

Nhưng tiến bộ công nghệ không đồng nghĩa với việc mọi thứ thuộc về đời sống cũ đều trở nên lỗi thời.

Có những nhu cầu của con người không thể được thay thế bằng tốc độ xử lý hay sự tiện lợi của máy móc. Những đứa trẻ vẫn cần được ôm. Những người già vẫn cần có người ngồi bên trò chuyện. Người mẹ vẫn muốn nghe con kể về ngày hôm nay bằng chính giọng nói của con. Một gia đình vẫn cần những ký ức được tạo nên bằng sự hiện diện thực sự.

Máy móc có thể ghi nhớ rất nhiều dữ liệu, chụp rất nhiều bức ảnh nhưng ký ức gia đình lại được lưu giữ bằng những câu chuyện được kể đi kể lại.

Công nghệ có thể kết nối hàng triệu người, nhưng tình thân cần những cuộc gặp gỡ cụ thể. Một ứng dụng có thể nhắc lịch ăn uống, nghỉ ngơi, làm việc, song không thể thay con người tạo ra cảm giác được yêu thương và thuộc về một mái nhà.

Bởi thế, trong một thời đại mà con người có nguy cơ bị cuốn vào nhịp sống quá nhanh, việc tìm lại những nhịp sinh hoạt chậm hơn không phải là quay lưng với hiện đại. Đó là cách để hiện đại hóa đời sống mà không đánh mất phần người, tình thân trong chính đời sống ấy.

Giữ mạch nguồn để đi tiếp

“Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” dự kiến giới thiệu một chủ đề mỗi tháng thông qua triển lãm, tọa đàm và thực hành. Thông điệp xuyên suốt của chương trình được xác định là “Kết nối lại mạch nguồn nếp nhà - Nuôi dưỡng tình thân - Cân bằng nhịp sống”.

Ba vấn đề ấy cũng gợi ra một cách nhìn rộng hơn về văn hóa trong xã hội hôm nay. Văn hóa không chỉ hiện diện trong đình, chùa, di tích hay những lễ hội, chương trình nghệ thuật lớn.

Văn hóa còn nằm trong cách một gia đình bắt đầu ngày mới, cách người thân ngồi bên nhau, cách một đứa trẻ được dạy nói lời cảm ơn, cách người già truyền lại một câu chuyện, một món ăn, một tập quán hay một ký ức cho thế hệ sau.

Những điều ấy có thể rất nhỏ, nhưng lại tạo thành nền móng của một cộng đồng. Khi một thế hệ không còn biết những câu chuyện của thế hệ trước, khoảng cách giữa các thế hệ sẽ rộng thêm.

Nếu những thói quen gắn kết gia đình bị thay thế hoàn toàn bởi nhịp sống cá nhân, sự cô đơn có thể xuất hiện ngay cả trong những căn nhà đông người. Khi công nghệ chiếm quá nhiều không gian trong đời sống, con người cần tỉnh táo để giữ lại những khoảng thời gian mà chỉ con người mới có thể trao cho nhau.

Vì thế, “Nếp nhà xưa” không nhất thiết là câu chuyện về việc trở về quá khứ. Đó có thể là câu chuyện về cách chúng ta mang những điều tốt đẹp của quá khứ bước vào tương lai.

Bữa cơm gia đình không cần phải thật cầu kỳ. Một cuộc trò chuyện không cần phải dài. Buổi đi chợ cũng không cần trở thành sự kiện. Quan trọng hơn cả là con người có thực sự hiện diện bên nhau hay không.

Có lẽ, giữa một thế giới ngày càng thông minh, điều con người cần học lại đôi khi lại rất giản dị: biết sống chậm một chút để lắng nghe nhau, biết đặt thiết bị xuống để nhìn nhau, biết dành thời gian cho gia đình và biết rằng phía sau mỗi nhịp sống hiện đại vẫn cần một mái nhà để trở về.

Đó cũng là lúc “nếp nhà” không còn là câu chuyện của ngày xưa. Nó trở thành một mạch sống đang tiếp tục chảy trong đời sống người Việt hôm nay.