Từ gia đình đến công chúng

Ngày 21.11, tại Bảo tàng Đà Nẵng, đại diện gia tộc cụ Phan Châu Trinh trao tặng 4.013 tệp hình ảnh, tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của nhà yêu nước. Theo ghi nhận của Báo Tuổi Trẻ, mong muốn của gia tộc là nguồn tư liệu được lưu giữ, những giá trị lịch sử được trao truyền cho các thế hệ sau. Trong năm kỷ niệm 100 năm ngày mất của cụ, việc trao tặng ấy có ý nghĩa vượt ra ngoài sự tưởng nhớ trong dòng họ.

Giữ lại cho con cháu và chia sẻ để nhiều người cùng hiểu là hai việc có thể tiếp nối nhau. Gia đình gìn giữ bằng tình cảm, bằng ý thức về nguồn cội; bảo tàng tiếp nhận bằng năng lực chuyên môn và trách nhiệm phục vụ xã hội. Khi hai phía gặp nhau, những gì từng thuộc phạm vi riêng có điều kiện trở thành nguồn hiểu biết chung. Người dân bước vào bảo tàng với tư cách người góp phần tạo nên nội dung của bảo tàng.

Đại diện gia tộc cụ Phan Châu Trinh trao tặng tư liệu cho Trung tâm Quản lý Di sản và Bảo tàng Đà Nẵng
Đại diện gia tộc cụ Phan Châu Trinh (bên phải) trao tặng tư liệu cho Trung tâm Quản lý Di sản và Bảo tàng Đà Nẵng tại Bảo tàng Đà Nẵng, ngày 21.11.2026. Ảnh: Trường Trung/Tuổi trẻ

Đợt tiếp nhận còn có hiện vật, vật dụng gắn với lao động, sinh hoạt của cư dân xứ Quảng và hiện vật dân tộc học của các cộng đồng Cơ Tu, Xơ Đăng, Giẻ Triêng. Chi tiết ấy mở rộng cách nhìn về những gì đáng được giữ lại: bên cạnh tư liệu về danh nhân còn có dấu vết đời sống của người dân.

Lịch sử cần những tên tuổi lớn, cũng cần hiểu con người đã sống, làm việc, ứng xử với nhau ra sao. Đồ vật quen thuộc đến mức ít được để ý trong gia đình có thể gợi ra những câu hỏi đáng tìm hiểu khi được đặt đúng bối cảnh. Giá trị của việc sưu tầm vì thế nằm cả ở khả năng nhận ra điều đáng lưu giữ trước khi nó thất lạc, và biết lắng nghe người đang giữ nó.

Sau lời cảm ơn

Tiếp nhận tư liệu là kết quả đáng quý, bởi ở đó có sự chủ động của người dân và nỗ lực kết nối của cơ quan văn hóa. Tuy nhiên, số lượng tiếp nhận chưa thể thay cho chất lượng phục vụ. Câu hỏi cần đi tiếp là: những tư liệu ấy sẽ giúp công chúng hiểu thêm điều gì?

Ngay cách gọi đã đòi hỏi sự cẩn trọng. Tệp hình ảnh, bản sao và hiện vật gốc cần được phân biệt khi giới thiệu; thông tin đã xác minh phải rõ với phần còn cần nghiên cứu. Sự chính xác không làm câu chuyện bớt hấp dẫn. Nó giúp người xem biết mình đang đứng trước loại chứng cứ nào, có thể dựa vào đó để hiểu lịch sử đến đâu.

Với nguồn tư liệu được hiến tặng, công việc tiếp theo nên bắt đầu từ những điều cụ thể: xác lập xuất xứ, ghi nhận người cung cấp, bổ sung bối cảnh, tổ chức danh mục và điều kiện tra cứu phù hợp. Người hiến tặng cũng cần được biết đóng góp của mình được bảo quản, nghiên cứu, giới thiệu như thế nào. Đó là cách nuôi dưỡng mối liên hệ lâu dài giữa bảo tàng với gia đình, để sự trao tặng còn mở ra những cuộc trao đổi, bổ sung thông tin sau này.

Tại cuộc trưng bày cổ vật ở Bảo tàng tỉnh Ninh Bình ngày 21.11, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong nhấn mạnh ý nghĩa của quá trình sưu tầm, kiểm kê, phân loại, trưng bày và phát huy giá trị; đồng thời đề nghị địa phương tổ chức trưng bày thường xuyên, bền bỉ hơn. Yêu cầu ấy đặt trọng tâm vào công việc nối tiếp sau khi đã có bộ sưu tập.

Muốn làm được như vậy, sự đầu tư cho bảo tàng cần đến được những phần việc ít xuất hiện trong ảnh sự kiện: nhân lực nghiên cứu, bảo quản, biên mục, xây dựng nội dung giáo dục. Có hồ sơ đáng tin mới có thuyết minh chắc chắn; có nghiên cứu mới lựa chọn được chi tiết đủ sức giúp người xem hiểu sâu. Nếu thiếu những công việc ấy, lời giới thiệu dù trau chuốt cũng khó đưa công chúng đi xa hơn cảm giác “đã đến, đã xem”.

Người giữ ký ức có chỗ trong câu chuyện

Ở Ngày hội Di sản văn hóa Đà Nẵng, Giám đốc Trung tâm Quản lý Di sản và Bảo tàng Đà Nẵng Huỳnh Đình Quốc Thiện nêu yêu cầu gắn bảo tồn với việc đưa di sản đến gần công chúng, để các giá trị truyền thống tiếp tục được thế hệ hôm nay đón nhận.

“Đến gần” có thể bắt đầu từ cách kể. Khi giới thiệu tư liệu, bên cạnh nội dung lịch sử cần có chỗ cho hành trình gìn giữ nó, nếu hành trình ấy được xác minh. Ai đã bảo quản, vì sao quyết định trao tặng, họ mong người sau hiểu điều gì? Những câu hỏi ấy giúp người xem nhận ra công sức của con người phía sau bộ sưu tập, đồng thời giúp người hiến tặng hiện diện đúng với đóng góp của mình.

Cũng từ đó, bảo tàng có thể mở thêm cơ hội cho giáo viên xây dựng bài học, sinh viên tìm đề tài, người làm phim và người viết tiếp cận chất liệu có căn cứ. Mỗi nhu cầu sử dụng đặt ra yêu cầu khác nhau về thông tin và quyền khai thác, nhưng đều gặp nhau ở điểm: tư liệu phải có đường đến người cần nó. Công nghệ có thể hỗ trợ đường đi ấy; sự chuẩn xác và trách nhiệm của người làm nghề mới quyết định chất lượng cuộc gặp.

Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23.11 là dịp nhìn lại những gì đã giữ được, cũng là dịp nhìn kỹ cách chúng ta tiếp tục gìn giữ. Việc gia tộc cụ Phan Châu Trinh trao tư liệu cho bảo tàng gợi ra sự tiếp nối cụ thể giữa trách nhiệm gia đình và trách nhiệm xã hội. Gia đình đã chủ động chia sẻ. Phần việc của thiết chế văn hóa là làm cho sự chia sẻ ấy có ích lâu dài.

Lời cảm ơn người hiến tặng sẽ có chiều sâu hơn khi, qua thời gian, con cháu họ và những người chưa từng biết gia đình vẫn có thể tìm đến nguồn tư liệu ấy, đọc đúng, hiểu thêm và tiếp tục đặt câu hỏi. Khi đó, ký ức được giữ lại bằng cả sự chăm sóc lẫn nhu cầu tìm hiểu của người hôm nay.