(Bài cuối): Cơm nhà, nền tảng của gia đình hạnh phúc thời 4.0

VHO - Từ câu chuyện “giữ nếp nhà” bằng sự sẻ chia trong từng mái ấm, một thực tế rõ ràng được đặt ra: Nếu chỉ dựa vào nỗ lực tự thân của các thành viên, bữa cơm chung khó có thể duy trì trước áp lực của nhịp sống hiện đại. Khi mâm cơm nhà dần thưa vắng, đó không còn là câu chuyện riêng mà đã trở thành vấn đề chung của toàn xã hội khi những giá trị nền tảng đứng trước nguy cơ bị bào mòn.

 Tiếp nối những trăn trở ấy, Văn Hóa đã có cuộc trao đổi với ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) (ảnh trên) để lắng nghe chia sẻ từ góc nhìn quản lý, đồng thời gợi mở những giải pháp nhằm “giữ lửa” bữa cơm gia đình trong thời đại 4.0.

P.V: Thực tế, ở không ít gia đình, nhất là tại các đô thị lớn và trong các gia đình trẻ, bữa cơm chung đang dần thưa vắng. Theo ông, khi khoảng thời gian quây quần bên mâm cơm bị rút ngắn hoặc mất đi, những giá trị nào trong đời sống tinh thần gia đình có nguy cơ mai một, đặc biệt với trẻ em trong quá trình lớn lên?

- Ông Khuất Văn Quý: Bữa cơm gia đình không chỉ là hoạt động sinh hoạt thường nhật mà còn là “lớp học” đầu tiên về nhân cách. Tại đây, mỗi người học cách ứng xử, biết trên biết dưới, nuôi dưỡng lòng biết ơn, sự sẻ chia và trách nhiệm. Những giá trị ấy góp phần hình thành hệ giá trị gia đình Việt Nam: No ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tác động mạnh mẽ của đời sống số, bữa cơm chung cứ ít dần. Khi thời gian quây quần bị rút ngắn, điều mất đi không chỉ là thói quen, mà còn là kênh truyền trao giá trị giữa các thế hệ; gia đình cũng thiếu không gian đối thoại trực tiếp, sự chia sẻ và kết nối hằng ngày. Lâu dần, các mối quan hệ trở nên lỏng lẻo, mỗi người thu mình trong thế giới riêng, thiếu một điểm chung để trở về.

Hệ quả rõ nét là sự suy giảm trong giáo dục đạo đức và lối sống - nền tảng hình thành nhân cách. Những giá trị như trách nhiệm, thủy chung, nghĩa tình... không còn được “thực hành” thường xuyên, nên khó thấm sâu và trở thành nề nếp tự nhiên. Đáng lo ngại hơn, với trẻ em - đối tượng đang trong quá trình hình thành nhân cách - việc thiếu vắng bữa cơm gia đình có thể dẫn đến sự thiếu hụt định hướng nền tảng. Trẻ lớn lên mà không cảm nhận đầy đủ ý nghĩa của gia đình, thiếu sự gắn bó, chưa hình thành thói quen quan tâm, sẻ chia với người thân.

Về lâu dài, điều này có thể dẫn đến những lệch chuẩn trong hành vi và thái độ sống. Nếu kéo dài, các giá trị cốt lõi của gia đình, vốn là nền tảng của xã hội, sẽ bị bào mòn. Khi đó, bữa cơm không còn là nơi lan tỏa yêu thương và giáo dục, mà chỉ còn là hoạt động mang tính hình thức “ăn cho no, uống cho xong”.

Vì vậy, gìn giữ bữa cơm cần được nhìn nhận như một giải pháp quan trọng để xây dựng gia đình hạnh phúc. Khi mỗi thành viên biết vun đắp, gắn kết từ những điều giản dị nhất, chúng ta mới có thể hướng tới một cộng đồng bền vững và một quốc gia phát triển, thịnh vượng.

Giữ gìn bữa cơm chung trong thời đại số dường như không còn là câu chuyện của từng gia đình riêng lẻ, mà nó liên quan đến lối sống, văn hóa và cảchính sách xã hội. Vậy theo ông, chúng ta cần những giải pháp nào để “giữ lửa” cho bữa cơm nhà?

- Để “giữ lửa” cho bữa cơm nhà, cần có những giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, cần tăng cường tuyên truyền về vai trò, ý nghĩa của bữa cơm gia đình. Đây không chỉ là thời điểm ăn uống, mà còn là sợi dây gắn kết các thành viên, nơi mọi người chia sẻ, lắng nghe, quan tâm và động viên nhau sau một ngày lao động, học tập vất vả. Khi có nhận thức, ai cũng sẽ coi mâm cơm gia đình là nhu cầu tinh thần thiết yếu chứ không phải việc “có cũng được, không có cũng xong”.

Thứ hai, cần khơi dậy và duy trì truyền thống tốt đẹp đã được hình thành qua nhiều thế hệ. Bữa cơm gia đình là nét văn hóa lâu đời của người Việt, phản ánh nếp sống coi trọng tình thân, sự sum họp. Trong bối cảnh hiện đại, giữ gìn thói quen ăn cơm chung chính là cách tiếp nối những giá trị truyền thống, giúp gia đình gắn kết hơn trong guồng quay bận rộn.

Thứ ba, cần nhìn nhận bữa cơm như một phần trong hệ giá trị gia đình hạnh phúc và văn hóa ứng xử. Đây không chỉ là câu chuyện riêng lẻ, mà còn liên quan đến việc xây dựng chuẩn mực sống. Việc duy trì bữa cơm chung góp phần hình thành thói quen ứng xử văn minh, nuôi dưỡng tình cảm, trách nhiệm và sự gắn bó giữa các thành viên.

Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý cần chú trọng lồng ghép giá trị của bữa cơm gia đình vào Bộ chỉ số Gia đình hạnh phúc, Bộ tiêu chí Ứng xử trong gia đình… Qua đó, gắn giá trị bữa cơm gia đình vào các chính sách lớn như: Chính sách phát triển kinh tế - xã hội, chính sách bình đẳng giới, xoá đói giảm nghèo trong Chương trình mục tiêu quốc gia, nhằm khẳng định bữa cơm gia đình như một “chỉ báo” quan trọng về chất lượng đời sống gia đình.

Khi được đặt trong một hệ sinh thái chính sách đồng bộ và cách thức tuyên truyền nhất quán, giá trị của bữa cơm gia đình sẽ có thêm điều kiện gìn giữ, phát huy và lan tỏa bền vững trong đời sống xã hội.

Cuộc thi viết “Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương” được Bộ VHTTDL phát động trong bối cảnh hiện nay có thể xem như một cách “kể lại” những câu chuyện đang dần bị lãng quên. Ông kỳ vọng những câu chuyện ấy sẽ chạm tới người đọc theo cách nào và có thể tạo ra những thay đổi gì trong nhận thức xã hội?

- Trong nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị tưởng chừng bền vững lại đang dần bị lãng quên, trong đó có ý nghĩa của bữa cơm gia đình. Việc Bộ VHTTDL tổ chức Cuộc thi viết “Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương” nhằm khơi gợi lại những giá trị nền tảng đang có nguy cơ phai nhạt; từ đó, đặt lại vị trí của bữa cơm gia đình trong đời sống hiện đại: Một thiết chế văn hóa gắn với sự bền vững của gia đình và xã hội.

Để những câu chuyện ấy thực sự chạm tới công chúng, Cuộc thi sẽ được lan tỏa qua nhiều cách, từ báo chí đến truyền thông trên các nền tảng số như Facebook, TikTok, YouTube… Việc tổ chức họp báo, buổi tổng kết, đánh giá và khen thưởng các tác phẩm chất lượng sẽ góp phần tạo hiệu ứng lan tỏa rộng rãi, thu hút sự quan tâm của nhiều tầng lớp nhân dân.

Quan trọng hơn, Cuộc thi hướng tới việc tạo ra những chuyển biến trong nhận thức. Từ những câu chuyện cụ thể, người đọc có thể nhận ra ý nghĩa của bữa cơm gia đình như một sợi dây gắn kết, nơi nuôi dưỡng tình cảm và sự sẻ chia giữa các thành viên. Điều này góp phần khơi gợi ý thức quan tâm đến gia đình, thúc đẩy mỗi người chủ động vun đắp các mối quan hệ thân thiết trong đời sống hằng ngày.

Khi nhịp sống bận rộn khiến việc sum họp đầy đủ trở nên khó khăn, giá trị của bữa cơm gia đình cũng cần được nhìn nhận linh hoạt hơn. Không phải lúc nào các thành viên cũng có thể ngồi cùng một mâm cơm, nhưng sự kết nối vẫn có thể được duy trì qua những hình thức phù hợp như gọi điện, trò chuyện trực tuyến. Điều làm nên ý nghĩa của bữa cơm gia đình không nằm ở hình thức, mà ở chiều sâu của sự quan tâm, gắn kết và ý thức hướng về nhau. Khi những giá trị cốt lõi ấy được giữ gìn, bữa cơm gia đình vẫn tồn tại, dù trong những điều kiện và cách thức rất khác của thời đại mới.

Nếu được gửi gắm một hình ảnh hoặc thông điệp giản dị nhưng đủ sức ở lại lâu dài trong lòng mỗi gia đình Việt - đặc biệt là thế hệ trẻ, về bữa cơm nhà, ông sẽ nhắn nhủ điều gì để mỗi người biết trân trọng hơn và chủ động vun đắp những khoảnh khắc ý nghĩa ấy?

- Thông điệp đó là: Hãy chủ động tạo cơ hội để bữa cơm gia đình trở thành không gian gắn kết bền chặt. Không chỉ cùng ăn, mỗi thành viên nên cùng nhau chuẩn bị, chia sẻ việc bếp núc, dọn dẹp… Chính trong những việc nhỏ ấy, các giá trị về trách nhiệm, yêu thương và lòng biết ơn được hình thành một cách tự nhiên.

Bữa cơm gia đình cũng là nơi gìn giữ những chuẩn mực đạo đức và nếp sống đẹp. Những hành động như mời cơm, lấy thức ăn cho người lớn tuổi, quan tâm đến người yếu thế trong gia đình… lại góp phần bồi đắp nhân cách và duy trì truyền thống. Nếu không được thực hành thường xuyên, những giá trị ấy rất dễ bị mai một.

Vì vậy, hãy bắt đầu từ điều đơn giản nhất: Cố gắng ăn cùng nhau khi có thể, giữ sự tôn trọng và quan tâm trên mâm cơm. Khi mỗi gia đình làm được điều đó, bữa cơm nhà sẽ luôn là nơi giữ lửa yêu thương và truyền trao những giá trị tốt đẹp bền vững cho các thế hệ sau.

 Xin cảm ơn ông!