Bồi đắp hệ giá trị con người Việt Nam cần bắt đầu từ gia đình, nhà trường và môi trường xã hội (Ảnh minh họa)
Bồi đắp hệ giá trị con người Việt Nam cần bắt đầu từ gia đình, nhà trường và môi trường xã hội (Ảnh minh họa)

Từ hệ giá trị đến những yêu cầu thực tiễn

Quyết định 1189/QĐ-TTg của Chính phủ về triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam mới xác định tám phẩm chất cốt lõi: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sáng tạo. Những phẩm chất này kế thừa truyền thống văn hóa dân tộc, đồng thời phản ánh yêu cầu phát triển, hội nhập hiện nay.

Theo TS Mai Thị Trang (Khoa Lý luận chính trị và Khoa học xã hội nhân văn, Học viện An ninh nhân dân), hệ giá trị con người là “la bàn tinh thần”, góp phần định hình bản lĩnh, nhân cách mỗi cá nhân. Việc bồi đắp những giá trị ấy gắn với khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Nghị quyết số 80-NQ/ TW về phát triển văn hóa Việt Nam cũng xác định con người là trung tâm, chủ thể và nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của phát triển bền vững. Bởi vậy, xây dựng hệ giá trị không thể dừng ở việc nêu ra các chuẩn mực mà phải tạo được chuyển biến trong hành vi, ứng xử hằng ngày.

Thực tế cho thấy, khoảng cách giữa những điều được đề cao với cách hành xử vẫn hiện hữu. Lối sống thực dụng, đặt lợi ích cá nhân lên trên trách nhiệm cộng đồng, sự thiếu trung thực hay ứng xử thiếu văn hóa xuất hiện ở không ít nơi. Trên mạng xã hội, những phát ngôn công kích, thông tin sai lệch và trào lưu phản cảm có thể lan truyền nhanh, gây tổn hại đến người khác, ảnh hưởng niềm tin và môi trường văn hóa chung. Đây không còn là chuyện riêng của người đăng tải, chia sẻ thông tin.

Trong mỗi gia đình, nhịp sống bận rộn và sự thay đổi phương thức giao tiếp giữa các thế hệ cũng tác động đến việc truyền dạy nếp nhà. Khi cha mẹ, con cái ít có thời gian trò chuyện, những bài học về lòng hiếu thảo, sự tôn trọng, nghĩa tình và trách nhiệm dễ bị xem nhẹ. Ở trường học, việc chú trọng kiến thức mà thiếu môi trường rèn luyện đạo đức, kỹ năng sống khiến những điều học sinh được dạy khó trở thành thói quen. Những biểu hiện ấy đặt ra yêu cầu phải nuôi dưỡng phẩm chất con người bằng việc làm cụ thể, trong những môi trường gần gũi nhất.

Tạo dựng môi trường nuôi dưỡng phẩm chất người Việt

Để các chuẩn mực đi vào đời sống, cần sự phối hợp thường xuyên giữa gia đình, nhà trường và xã hội, thay vì coi đây là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa hay giáo dục. Mỗi môi trường có cách tác động khác nhau nhưng cùng góp phần hình thành nhận thức, thái độ và hành vi của con người.

TS Mai Thị Trang nhấn mạnh vai trò của gia đình trong việc gìn giữ sự tiếp nối giá trị giữa các thế hệ. Trẻ em học lòng hiếu thảo, sự nhân ái, tính tự lập và trách nhiệm trước hết từ cách người lớn đối xử với nhau. Bởi vậy, giáo dục không chỉ là lời khuyên bảo. Cha mẹ giữ lời hứa, các thành viên biết chia sẻ việc nhà, quan tâm ông bà, giúp đỡ hàng xóm hay có trách nhiệm với cộng đồng là những bài học gần gũi, dễ thấm hơn các lời nhắc nhở chung chung. Nếp nhà được giữ gìn cũng từ những việc thường ngày như thế.

Từ gia đình, việc rèn luyện phẩm chất cần được tiếp nối trong nhà trường. Theo ThS Lê Thị Kim Loan (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội), giáo dục giá trị phải gắn với nội dung giảng dạy, môi trường học đường và hoạt động trải nghiệm. Bên cạnh truyền đạt tri thức, giáo viên cần nêu gương trong ứng xử; học sinh được tạo điều kiện tham gia hoạt động tập thể, tình nguyện, tìm hiểu di sản và thực hành văn hóa ứng xử. Khi biết hợp tác, tôn trọng sự khác biệt, giữ kỷ luật và chịu trách nhiệm với việc mình làm, các em mới có cơ hội biến bài học về phẩm chất thành hành vi. Đó cũng là yêu cầu của giáo dục toàn diện.

Ra ngoài phạm vi gia đình, nhà trường, những giá trị này cần được thể hiện rõ trong hoạt động của cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” cần chú trọng chất lượng, gắn với văn hóa công sở, đạo đức kinh doanh, ý thức thượng tôn pháp luật và trách nhiệm cộng đồng. Một khu dân cư văn hóa không thể chỉ được đánh giá qua danh hiệu; điều quan trọng là cách người dân ứng xử, giữ gìn môi trường sống và giải quyết những việc chung.

Trong khu vực công, liêm chính, minh bạch và tinh thần phục vụ nhân dân phải được cụ thể hóa bằng quy định, kiểm tra, giám sát và kết quả công việc. Với doanh nghiệp, giữ uy tín, tôn trọng khách hàng, người lao động và thực hiện trách nhiệm xã hội cần trở thành nguyên tắc kinh doanh. Khi việc thực hiện có thể được kiểm chứng, các chuẩn mực mới tránh được tình trạng nêu nhiều nhưng làm ít. Việc đánh giá cũng phải dựa vào những chuyển biến rõ ràng, từ ý thức chấp hành quy định đến thái độ phục vụ và cách ứng xử với người khác.

Không gian số cũng là nơi cần hình thành và thực hành các chuẩn mực ứng xử. Một thông tin chưa kiểm chứng được chia sẻ, lời bình xúc phạm người khác hay việc chạy theo nội dung phản cảm đều để lại hệ quả ngoài màn hình. Vì thế, trách nhiệm không chỉ thuộc về người dùng mà còn đòi hỏi các nền tảng và cơ quan truyền thông cùng tham gia định hướng, nâng cao kỹ năng nhận biết thông tin, bảo vệ quyền riêng tư và khuyến khích nội dung có ích. Trung thực, tôn trọng người khác, tuân thủ pháp luật trên mạng phải được coi là những yêu cầu của văn hóa ứng xử nói chung.

Cùng với giáo dục và xây dựng môi trường sống, cơ hội tiếp cận văn hóa cũng cần được quan tâm. Đầu tư thiết chế văn hóa, nâng chất lượng sinh hoạt văn hóa ở cơ sở, đưa sách, nghệ thuật, tri thức và hoạt động giáo dục đến vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn sẽ giúp nhiều người có điều kiện học hỏi, sáng tạo và tham gia đời sống cộng đồng. Việc thu hẹp khoảng cách thụ hưởng văn hóa không chỉ mở rộng cơ hội cho mỗi cá nhân mà còn tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp được nuôi dưỡng ở nhiều địa bàn khác nhau.

Xây dựng con người Việt Nam thời đại mới là công việc bền bỉ, không thể hoàn thành bằng những khẩu hiệu hay đợt vận động ngắn hạn. Các phẩm chất yêu nước, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm và sáng tạo sẽ có sức sống khi hiện diện trong cách mỗi người học tập, lao động, đối xử với người thân, đồng nghiệp và cộng đồng. Từ nếp nhà đến trường học, công sở và không gian mạng, chính những việc làm hằng ngày sẽ cho thấy hệ giá trị được thực hiện đến đâu.