Ngày 18.11, tại Hà Nội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ VHTTDL) tổ chức Hội thảo khoa học “40 năm đổi mới chính sách văn hóa (1986-2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”.

Hội thảo là dịp nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới tư duy, hoạch định và thực thi chính sách văn hóa của Đảng, Nhà nước; đồng thời nhận diện những vấn đề đang đặt ra, đề xuất giải pháp hoàn thiện thể chế, tạo đột phá chính sách để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực quan trọng trong giai đoạn phát triển mới.
Tham dự Hội thảo có Uỷ viên dự khuyết BCH Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng; Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Bùi Hoài Sơn; đại diện các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà khoa học, những người thực hành văn hóa và đại diện các cơ sở hoạt động văn hóa, nghệ thuật.
Phát biểu khai mạc Hội thảo, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh, 40 năm đổi mới đã khẳng định vị trí, vai trò ngày càng quan trọng của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển.
Từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết số 33-NQ/TW đến Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, tư duy về văn hóa không ngừng được bổ sung, phát triển, đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển.
Thực tiễn cho thấy, Việt Nam đang sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú với hơn 40.000 di tích, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê. Các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 5% GDP.
Những bộ phim Việt Nam có doanh thu hàng trăm tỉ đồng là minh chứng cho tiềm năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.
Tuy nhiên, Thứ trưởng cũng thẳng thắn chỉ ra bốn vấn đề cần tập trung giải quyết: nguồn lực đầu tư cho văn hóa chưa tương xứng; chính sách liên ngành thiếu đồng bộ; cơ hội tiếp cận và thụ hưởng văn hóa giữa các nhóm dân cư còn chênh lệch; trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đặt ra những thách thức mới về bản sắc, chủ quyền văn hóa và quyền tác giả.

Từ thực tiễn đó, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đề nghị Hội thảo tập trung vào ba trọng tâm. Trước hết, cần đánh giá chính sách bằng kết quả thực tế, chỉ rõ chính sách nào phát huy hiệu quả, chính sách nào chậm đi vào cuộc sống và nguyên nhân.
Những nhận định cần được đặt trên cơ sở số liệu, trường hợp cụ thể, làm rõ tác động đối với người dân, người sáng tạo và doanh nghiệp. Thước đo cuối cùng phải là đời sống văn hóa của nhân dân được nâng lên như thế nào.
Thứ hai, cần đề xuất các giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và nguồn lực, làm rõ cơ chế đầu tư, huy động nguồn lực xã hội, phối hợp liên ngành và phát triển thị trường văn hóa. Mỗi kiến nghị cần xác định rõ vấn đề, giải pháp, cơ quan thực hiện, thời hạn và tiêu chí đánh giá, ưu tiên những giải pháp có thể triển khai sớm, tạo chuyển biến rõ rệt.
Thứ ba, xây dựng chính sách văn hóa phù hợp với thời đại số. Theo Thứ trưởng, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo cần được khai thác để mở rộng cơ hội sáng tạo, tiếp cận và thụ hưởng văn hóa. Cùng với đó là yêu cầu số hóa di sản gắn với khai thác có trách nhiệm, bảo vệ quyền tác giả, bảo đảm chia sẻ lợi ích công bằng với người sáng tạo và cộng đồng, tạo điều kiện để người trẻ tham gia sáng tạo, đưa văn hóa Việt Nam đến với công chúng trong nước và quốc tế.
Thứ trưởng đề nghị Ban Tổ chức tổng hợp kết quả Hội thảo thành báo cáo kiến nghị chính sách gửi Bộ, tập trung vào ba nội dung: những bài học có giá trị; những vấn đề cần sửa đổi, bổ sung; những giải pháp ưu tiên triển khai. Các kiến nghị phải có luận cứ khoa học, bằng chứng thực tiễn và khả năng thực hiện.
“Đổi mới chính sách văn hóa phải bắt đầu từ con người và hướng tới con người”, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh, đồng thời cho rằng thành công của chính sách phải được thể hiện ở việc mỗi người dân có thêm cơ hội hưởng thụ văn hóa, mỗi người sáng tạo được khích lệ cống hiến, mỗi giá trị văn hóa được gìn giữ và lan tỏa.
Nhìn lại 40 năm: Tư duy về văn hóa không ngừng được mở rộng
Báo cáo đề dẫn Hội thảo, Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật Hoàng Hà cho biết, công cuộc đổi mới đất nước do Đảng khởi xướng và lãnh đạo từ Đại hội VI năm 1986 đến nay đã đạt được những thành tựu to lớn, toàn diện.

Từ một đất nước nghèo nàn, lạc hậu, sau 40 năm, Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được cải thiện, vị thế và uy tín quốc tế ngày càng được nâng cao.
Trong tiến trình đó, văn hóa luôn giữ vai trò quan trọng, được Đảng xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực quan trọng của phát triển bền vững đất nước, được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Đặc biệt, nhiệm vụ trung tâm của văn hóa là góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện.
Một dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển tư duy lý luận về văn hóa là Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, số 33-NQ/TW ngày 9.6.2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Nghị quyết nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa phát triển văn hóa và hoàn thiện nhân cách con người: “Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa”.
Tiếp nối quá trình đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt văn hóa, con người trong một tổng thể phát triển mới. Theo đó, văn hóa, con người không chỉ là nền tảng mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Các giá trị văn hóa cần được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm quốc gia trong kỷ nguyên mới.
Cùng với sự phát triển trong tư duy lý luận, hệ thống chính sách, pháp luật về văn hóa từng bước được hoàn thiện. Nhiều luật chuyên ngành và văn bản liên quan được ban hành, tạo hành lang pháp lý cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đề cao vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân, đồng thời mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội.
Đáng chú ý, chính sách phát triển công nghiệp văn hóa ngày càng được quan tâm, hướng tới khai thác và phát huy các giá trị văn hóa để chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế. Ứng dụng công nghệ số trong các lĩnh vực văn hóa, du lịch cũng mở ra những phương thức tiếp cận, sáng tạo và quảng bá mới.

Tuy nhiên, theo Tổng Biên tập Hoàng Hà, những kết quả đạt được chưa thể khỏa lấp hết các vấn đề còn tồn tại. Khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền vẫn hiện hữu; nguồn nhân lực văn hóa, nhất là ở cấp cơ sở, còn hạn chế; nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Cơ chế, chính sách dành cho lĩnh vực văn hóa cũng cần những ưu đãi, đặc thù mang tính đột phá hơn.
Đây là những vấn đề đòi hỏi phải có thiết kế chính sách đồng bộ, thỏa đáng, vừa giải quyết những bất cập trước mắt, vừa tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.
Sau một thời gian chuẩn bị, Ban Tổ chức đã nhận được 35 bài tham luận của lãnh đạo, nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và các cộng tác viên gắn bó với Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, đến từ Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ VHTTDL, các viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội văn hóa và chuyên ngành nghệ thuật.
Các tham luận tập trung phân tích sự phát triển tư duy lý luận của Đảng, quá trình hoàn thiện chính sách, pháp luật của Nhà nước về văn hóa từ Đại hội VI đến tầm nhìn chiến lược trong Văn kiện Đại hội XIV; đánh giá công tác xây dựng và thực thi chính sách trên các phương diện thành tựu, hạn chế, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm.

Từ đó, nhận diện những vấn đề đặt ra sau 40 năm đổi mới, đề xuất giải pháp để chính sách văn hóa ngày càng khả thi, đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển.
Ba nhóm vấn đề được Ban Tổ chức đặc biệt gợi mở tại Hội thảo gồm: cơ chế, chính sách thu hút, khơi thông nguồn lực đầu tư phát triển văn hóa; giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa, nhất là đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương hai cấp; chính sách chuyển đổi số và phát triển hạ tầng văn hóa số.
Đổi mới mô hình phát triển: Văn hóa phải hiện diện trong mọi mặt đời sống
Một trong những nội dung đáng chú ý tại Hội thảo là tham luận của Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Bùi Hoài Sơn về đổi mới mô hình phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới.
Từ câu chuyện trải nghiệm tại Moskva (Nga) đầu tháng 11, ông Bùi Hoài Sơn gợi mở một cách nhìn về sức sống của văn hóa trong đời sống đô thị. Điều khiến ông ấn tượng không chỉ là những nhà hát, bảo tàng hay công trình kiến trúc, mà còn là cách nghệ thuật hiện diện trong những không gian bình dị nhất.

Ngay tại các ga tàu điện ngầm, bên cạnh sân ga và những đoàn tàu là các tác phẩm điêu khắc, tranh trang trí, những không gian kiến trúc được chăm chút. Nghệ thuật không chỉ chờ công chúng tìm đến trong phòng triển lãm mà bước vào nhịp sống thường ngày, gặp con người trên đường đi làm, trong lúc chờ tàu.
Từ trải nghiệm đó, ông cho rằng sức mạnh văn hóa không chỉ nằm ở số lượng di sản, nhà hát hay những tác phẩm lớn, mà còn ở khả năng để các giá trị tốt đẹp thấm vào không gian sống, nâng đỡ tâm hồn con người. Một thành phố có thể hiện đại nhờ những tòa nhà cao tầng, nhưng chỉ thực sự đáng sống khi mỗi công trình, mỗi con phố còn kể được câu chuyện về con người, ký ức và khát vọng.
Theo ông Bùi Hoài Sơn, đổi mới mô hình phát triển văn hóa không đơn thuần là đổi mới cách quản lý một lĩnh vực, mà phải là đổi mới cách thức phát triển đất nước, để văn hóa hiện diện trong mục tiêu, động lực và phương thức phát triển.
Ông đưa ra năm thông điệp cần được quan tâm. Trong đó, trước hết, văn hóa phải được đặt trong lòng mô hình phát triển, chứ không phải phần việc làm thêm sau khi đã phát triển kinh tế.
Thông điệp thứ hai là chuyển từ tư duy Nhà nước làm thay sang Nhà nước kiến tạo hệ sinh thái để khơi dậy mọi nguồn lực sáng tạo.

Thông điệp thứ ba đặt ra yêu cầu gìn giữ di sản như một mạch sống, đồng thời chuyển hóa bản sắc thành năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia.
Thông điệp thứ tư là yêu cầu làm chủ không gian số, bảo vệ chủ quyền văn hóa trong môi trường số.
Thông điệp thứ năm, cũng là điều quan trọng nhất, là thành công của đổi mới văn hóa phải được đo bằng sự thay đổi trong cuộc sống và hạnh phúc của con người.
Ông Bùi Hoài Sơn nhắc lại yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Không để xã hội giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức”. Theo ông, đây không chỉ là lời nhắc nhở mà còn là thước đo sâu sắc đối với mọi lựa chọn phát triển. Một quốc gia thịnh vượng không thể chỉ có những con số tăng trưởng đẹp, mà còn phải có những con người được tôn trọng, những gia đình được nâng đỡ, những cộng đồng gắn kết và những giá trị nhân văn được gìn giữ qua các thế hệ.


Từ câu chuyện Moskva, ông Bùi Hoài Sơn bày tỏ mong muốn một ngày, khi bước qua nhà ga, quảng trường, công viên hay ngôi trường ở Việt Nam, mỗi người đều có thể cảm nhận rõ sự hiện diện của văn hóa: thấy ký ức dân tộc trong những không gian hiện đại, thấy sáng tạo trong cách con người làm việc và sinh sống, thấy trẻ em lớn lên cùng nghệ thuật, thấy người dân không chỉ là khán giả mà thực sự là chủ thể của đời sống văn hóa.
Nhìn lại 40 năm đổi mới chính sách văn hóa, có thể thấy tư duy lý luận đã có những bước tiến quan trọng, hệ thống chính sách, pháp luật từng bước được hoàn thiện và vai trò của văn hóa ngày càng được khẳng định trong chiến lược phát triển đất nước. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn là vấn đề cần tiếp tục giải quyết.
Yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới không chỉ là có thêm chính sách, mà quan trọng hơn là chính sách phải đi vào cuộc sống, tạo ra những thay đổi có thể đo đếm và cảm nhận được.
Từ hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực đến phát triển công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa của người dân, tất cả cần được đặt trong một tư duy phát triển thống nhất, lấy con người làm trung tâm.
