NSƯT Hoàng Minh Khánh và NSƯT Lê Văn Thể cùng lên bục nhận giải vàng tại Cuộc tài năng trẻ ba nước VN, Lào, Campuchia 2015
Trước đó, Văn Hoá điện tử ra ngày 20.6.2018 cũng đã có bài Vì sao NSƯT Lê Văn Thể không được xét tặng danh hiệu? Phản ánh vấn đề này. Để rộng đường dư luận, Văn Hoá điện tử đã có cuộc trao đổi với những diễn viên trẻ đã tham gia cả hai tiết mục và giáo viên huấn luyện của hai tiết mục được nêu ra trong đơn khiếu nại là Những thiên thần đen và Cánh chim Việt.
Nghệ sĩ nói gì?
Trong cuộc gặp gỡ riêng với phóng viên Báo Văn Hoá chiều 25.6 tại Trường Xiếc có các diễn viên trẻ đã tham gia một hoặc hai tiết mục Những thiên thần đen và Cánh chim việt đó là: Nguyễn Ngọc Ánh, Hồ Nguyễn Thị Thu Thuỳ, Nguyễn Thị Hà, Khuất Thị Thuỳ Linh. Các giáo viên huấn luyện: Nguyễn Việt Hùng, Nguyễn Minh Chính.
Diễn viên Hồ Nguyễn Thị Thu Thuỳ, tham gia cả hai tiết mục khẳng định: “Từ khi tham gia tập tiết mục Cánh chim Việt, tôi chỉ tập với hai thầy giáo Nguyễn Việt Hùng và Nguyễn Minh Chính. Thầy Thể nói tiết mục Cánh chim Việt này của ông ấy là hoàn toàn sai. Tôi không hề được thầy Thể huấn luyện một động tác kỹ thuật nào ở tiết mục này. Các động tác kỹ thuật mà thầy Hùng, thầy Chính dạy cho tôi như cắn răng, câu tay… là tôi và chị Ánh đều phải tập từ đầu”.
Nguyễn Ngọc Ánh, diễn viên đã từng được thầy Lê Văn Thể huấn luyện tiết mục Tạo hình trên xà đơn (được coi là tiền thân của Những thiên thần đen) tham gia cả hai tiết mục cho biết: “Từ Tạo hình trên xà đơn đến Những thiên thần đen tôi thấy sự khác biệt hoàn toàn, từ chủ đề nội dung cho đến các yếu tố âm nhạc, biên đạo múa, trang phục biểu diễn… Các kỹ năng, kỹ xảo xiếc được nâng cao và bổ sung hoàn toàn mới như: Bàn xoay liên tục không dừng trong suốt quá trình diễn viên biểu diễn; thêm mới động tác rất khó là trồng đầu trên đỉnh trụ sau khi diễn viên đã thực hiện xong động tác đứng tay trên đỉnh trụ; diễn viên cắn răng câu 3 người làm động tác ke sấp đứng trên hai chiếc panh cao; đạo cụ được bổ sung thêm 2 thiết bị mới bao gồm 2 panh cho trụ và 1 đế trồng đầu cho con trên đỉnh trụ… Một sự khác biệt nữa là nếu ở tiết mục Tạo hình trên xà đơn chỉ có 4 diễn viên (do thầy Thể huấn luyện) thì ở Những thiên thần đen có tới 10 diễn viên”.
Với tiết mục Cánh chim Việt mà NSƯT Lê Văn Thể cho rằng đã dàn dựng và NSƯT Hoàng Minh Khánh đã “đạo” từ tiết mục Đu quay của ông, diễn viên Nguyễn Ngọc Ánh cho rằng: “Tôi thấy thầy Thể đã có sự nhầm lẫn khi cho rằng thầy có vai trò huấn luyện ở tiết mục này. Trước đây khi tập Đu quay với thầy Thể thì tôi làm “con”, Ngọc Anh làm “trụ”. Khi thầy Khánh dàn dựng lại với tên gọi Cánh chim Việt, thầy Hùng, thầy Chính đã phải huấn luyện lại từ đầu cho tôi, vì nếu làm “trụ” thì tôi phải thay đổi lại toàn bộ các động tác kỹ thuật, kỹ xảo của “trụ”. Chưa kể là em Thuỳ thay vào vị trí cũ của tôi là làm “con” thì đây là lần đầu em ấy tiếp xúc với thể loại tiết mục này”.
Diễn viên Nguyễn Thị Hà cho biết: “Là học trò, chúng tôi thấy rất thương thầy Khánh khi ngoài việc làm quản lý, thầy còn kiêm cả huấn luyện, dàn dựng cho các học trò. Đó là lý do mà thầy bỏ rất nhiều thời gian ngoài giờ để giúp chúng tôi tập luyện và dàn dựng chương trình. Có buổi từ 6h sáng, có buổi chúng tôi tập với thầy đến tận 23h đêm. Thầy bỏ ra rất nhiều thời gian, tâm sức cho trò. Học sinh Trường Xiếc giành được giải thưởng cao tại các cuộc thi xiếc chuyên nghiệp là niềm tự hào đối với chúng tôi. Chưa tốt nghiệp ra trường nhưng những người như chị Nguyễn Ngọc Ánh, Hồ Nguyễn Thị Thu Thuỳ hay tôi đều đã có ít nhất 3, 4 HCV. Vinh quang mà chúng tôi giành được là nhờ vào các thầy, đặc biệt là thầy Hoàng Minh Khánh”.
Các nghệ sĩ và huấn luyện viên đã tham gia hai tiết mục Cánh chim Việt và Những thiên thần đen trong cuộc gặp với phóng viên Báo Văn Hoá
Có sự nhầm “vai” trong sáng tạo nghệ thuật tiết mục xiếc
Ở góc độ người trực tiếp huấn luyện hai diễn viên Ngọc Ánh và Thu Thuỳ cùng với thầy Việt Hùng, thầy Minh Chính khẳng định rằng: “Thầy Lê Văn Thể đã thực sự nhầm lẫn khi cho rằng Cánh chim Việt đã “đạo” tiết mục của ông. Trong ngành xiếc ai cũng biết rằng các tiết mục xiếc ở thể loại nào cũng có những động tác kỹ thuật, kỹ xảo đặc trưng và mang tính kinh điển. Đây là lý do Cánh chim Việt có những động tác giống như Đu quay của NSƯT Lê Văn Thể. Song nói sao nếu đi ngược lại thời gian, vào những năm 1960, NGƯT Lê Trung cũng đã biểu diễn tiết mục Đu quay. Điều khác nhau ở đây, chính là phụ thuộc vào chủ đề nội dung từng tiết mục; âm nhạc, trang phục, đặc biệt thiết kế hình thức đạo cụ… sẽ tạo nên những động tác kỹ thuật khác nhau. Nếu như ở Đu quay chỉ là các động tác tạo hình, những động tác thể thao trên đu, thì Cánh chim Việt “ăn điểm” chính là ở khâu dàn dựng. Ngay tại Liên hoan Xiếc quốc tế Circuba 2017 cũng có tiết mục của một cặp nghệ sĩ biểu diễn trùng với thể loại này của xiếc VN. Nhưng họ đã không giành được giải thưởng bởi lẽ tiết mục Cánh chim Việt của NSƯT Hoàng Minh Khánh đã chinh phục được các giám khảo quốc tế bởi cách dàn dựng mang phong cách riêng, nổi trội ngay từ trang phục tạo hình chim phượng của diễn viên cho đến đạo cụ là cây tre đằng ngà. Điểm nghệ thuật chiếm 40 điểm đã giúp xiếc VN vượt lên các tiết mục xiếc cùng thể loại”. Thầy Chính cũng tiết lộ rằng đa phần các giáo viên xiếc VN đều xem các động tác kỹ thuật, kỹ xảo của xiếc quốc tế trên mạng như youtube để hướng dẫn học sinh các bài tập cơ bản như ke sấp, ke ngửa, vặn lườn, đu vòng treo… Sức hấp dẫn, mới lạ của từng tiết mục chính là ở nội dung chủ đề, bố cục bài diễn, sắp xếp các động tác kỹ thuật, kỹ xảo, phong cách trình diễn của diễn viên… Có thể trình độ kỹ thuật, kỹ xảo xiếc của diễn viên VN không vượt trội so với trình độ của diễn viên xiếc quốc tế, nhưng điều quan trọng làm nên thành công đó, chính là tư duy sáng tạo của người đạo diễn, dàn dựng tiết mục.
Một NSND của ngành Xiếc khi biết câu chuyện xảy ra đã tỏ ra ngạc nhiên, vì ông biết, mặc dù NSƯT Lê Văn Thể tuổi rất cao, lại trải qua 2 lần tai biến mạch máu não phải điều trị tại bệnh viện, nhưng ông Khánh vẫn ưu ái mời vào trường huấn luyện cho các học sinh, chỉ vì biết NSƯT Lê Văn Thể vẫn còn yêu xiếc. Hai ông cũng đã từng cùng nhau bước lên bục vinh quang khi ông Khánh nhận giải “Đạo diễn xuất sắc”, ông Thể nhận giải “Huấn luyện xuất sắc” cho cùng tiết mục Tạo hình trên xà đơn tại Cuộc thi tài năng trẻ ba nước VN, Lào, Campuchia 2015. Vị NSND này cho rằng ngành xiếc cần phải có những quy định cụ thể về vai trò của người huấn luyện, vai trò của người đạo diễn và vai trò của từng thành viên trong “Nhóm sáng tạo” nên tác phẩm nghệ thuật xiếc. Trong đó vai trò của người đạo diễn là quan trọng nhất trong một tổng thể sáng tạo. Người đạo diễn giống như tổng tư lệnh, biến ngôn ngữ kịch bản văn học thành ngôn ngữ xiếc. Còn người huấn luyện cần hiểu đúng nghĩa là “giáo viên huấn luyện” và có sự phân loại từ dạy cơ bản đến dạy tiết mục. Riêng với đạo diễn xiếc thì cần phải được đào tạo chính quy, chứ không theo kiểu nghệ sĩ sau một thời gian làm nghề, bằng kinh nghiệm bản thân huấn luyện một số động tác, hoặc tiết mục xiếc thì được gọi là đạo diễn như ở một số trường hợp thời gian gần đây. Nếu nói ông Khánh tranh chấp giải với ông Thể là vô lý khi hồ sơ xác nhận xét tặng phong tặng danh hiệu NSND của ông Khánh có tới 4 HCV, thực tế không có 2 HCV ông Thể khẳng định liên quan đến mình thì ông Khánh vẫn đủ thành tích để được xét tặng.
Xiếc Việt vinh danh ở Cuba
Diễn viên Nguyễn Phương Thảo đã xin nghỉ việc tại Nhà hát Thể nghiệm từ năm 2014 cho biết: “Thầy Thể trực tiếp huấn luyện kèm cặp tôi trong tiết mục Tạo hình trên xà đơn, thầy có gọi và nhờ tôi ký xác nhận là đã được thầy kèm cặp ở tiết mục này. Tôi là trò, thầy giáo nhờ nên không thể từ chối. Sau tôi mới biết là việc mình xác nhận sẽ làm ảnh hưởng đến thầy Khánh, người đã viết đề án cho tiết mục và dàn dựng nên tiết mục này. Vậy tôi chính thức xin rút những lời xác nhận để tố cáo thầy Khánh bởi lẽ cả hai thầy đều đã dạy dỗ tôi trưởng thành trong nghề và cả hai đều tham gia tiết mục này. Tôi không có liên quan gì đến tiết mục dàn dựng sau này với cùng thể loại là Những thiên thần đen”. Một điều vô cùng ngạc nhiên nữa là khi NSND Tâm Chính, Chủ tịch Liên Chi hội Xiếc VN và cũng là một Uỷ viên trong Hội đồng cơ sở của Trường Xiếc, đã cùng với các thành viên khác trong Hội đồng nhất trí 100% tán thành và đề nghị Hội đồng cấp trên xét tặng danh hiệu cho NSƯT Hoàng Minh Khánh. Ở vai trò một người làm nghề trong ngành xiếc, chưa nói là Chủ tịch Liên Chi hội Xiếc VN, lại là vợ của NSƯT Lê Văn Thể, không lẽ bà Tâm Chính lại không biết NSƯT Hoàng Minh Khánh đã “đạo” tiết mục của chồng mình mà lại bỏ phiếu kín nhất trí tán thành đề nghị phong tặng ông Khánh là NSND?
Khép lại câu chuyện về hai tiết mục của hai NSƯT Lê Văn Thể và NSƯT Hoàng Minh Khánh trong đợt xét phong tặng danh hiệu NSND lần này, những người làm nghệ thuật cũng chỉ mong rằng làm sao để ủng hộ nhau thật nhiều, để có nhiều nghệ sĩ được Nhà nước ghi nhận sáng tạo mới và phong tặng danh hiệu để nghệ sĩ có thêm động lực để sáng tạo là điều quan trọng nhất.
Ngày 25.6.2018, Phó Chủ tịch Hội đồng cấp cơ sở, Phó hiệu trưởng Trường Trung cấp Nghệ thuật xiếc và Tạp kỹ VN Nguyễn Quốc Hùng đã có công văn gửi lãnh đạo Bộ VHTTDL; Vụ trưởng Vụ Thi đua Khen thưởng Bộ VHTTDL; Thanh tra Bộ VHTTDL trả lời đơn thư liên quan đến công tác xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT lần thứ 9 đối với hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu NSND của NSƯT Hoàng Minh Khánh liên quan đến 2 tiết mục Những thiên thần đen và Cánh chim Việt. Công văn kết luận: Tiết mục xiếc Những thiên thần đen có tiền thân là tiết mục Tạo hình trên xà đơn. Tuy nhiên các đạo diễn và giáo viên huấn luyện đã thay đổi 8 nội dung mới như đã nêu trên: nâng cao kỹ năng biểu diễn của diễn viên và kỹ xảo xiếc; bố cục lại tiết mục; đưa chủ đề, nội dung mới; m nhạc, trang phục, hình thức đạo cụ mới; số lượng diễn viên tham gia trong tiết mục tăng… so với tiết mục trước. Kết luận tiết mục Cánh chim Việt là tiết mục xiếc đầy đủ những yếu tố của một tác phẩm nghệ thuật; là tổng hoà của các yếu tố về chủ đề, nội dung, âm nhạc, ánh sáng, trang phục, hình thức đạo cụ… nhằm tái hiện khung cảnh thanh bình của làng quê Việt Nam; các diễn viên lần đầu được huấn luyện vào vai nhân vật như Nguyễn Ngọc Ánh; Hồ Thị Thu Thuỳ; NSƯT Lê Văn Thể không có tên trong danh sách giáo viên huấn luyện và thực tế đã không tham gia bất cứ công đoạn nào trong quá trình xây dựng đề án tiết mục, thiết kế đạo cụ, huấn luyện diễn viên, dàn dựng tiết mục...
Thuý Hiền