Sẽ miễn phí thư viện công cộng

VHO - Sở VHTT TP.HCM đang xây dựng dự thảo Đề án mức thu phí thư viện công cộng trên địa bàn thành phố, trong đó đề xuất mức thu 0 đồng đối với thẻ đọc và thẻ mượn tài liệu.

Chính sách này được kỳ vọng tạo điều kiện để người dân tiếp cận thư viện thuận lợi hơn, đồng thời thống nhất chính sách sau khi TP.HCM được hình thành trên cơ sở hợp nhất TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.

Chưa có chính sách thống nhất

Thực tế khảo sát tại các đơn vị cho thấy chính sách miễn phí thư viện đã được triển khai tại nhiều địa phương và cơ sở. Tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, mức thu hiện nay là 20.000 đồng/năm đối với thẻ đọc và 20.000 đồng/năm đối với thẻ mượn.

Một số nhóm đối tượng được miễn hoặc giảm phí, trong đó có người khuyết tật đặc biệt nặng, người cao tuổi, hộ nghèo và trẻ em từ 6 đến dưới 16 tuổi…

Tại các thư viện phường, xã ở khu vực TP.HCM (cũ), kết quả khảo sát 40 đơn vị cho thấy 20 đơn vị đã tự nguyện áp dụng miễn phí dù chưa có quy định chính thức. Chỉ hai đơn vị đang thu phí là phường Gia Định với mức 10.000 đồng/ thẻ/năm và phường Bình Thới với mức 20.000 đồng/thẻ/năm.

Tổng nguồn thu phí của 40 thư viện phường, xã được khảo sát chỉ khoảng 400.000 đồng/năm. Trong khi đó, Bình Dương đã áp dụng mức thu 0 đồng/thẻ/ năm đối với thẻ mượn, thẻ đọc tại các thư viện công cộng nhằm khuyến khích người dân tham gia và phát triển văn hóa đọc.

Sáu thư viện phường, xã được khảo sát tại khu vực Bình Dương (cũ) đều đã miễn phí hoàn toàn, không thu phí cấp thẻ bạn đọc.

Tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), mức phí hiện được áp dụng tại Bảo tàng - Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu là 20.000 đồng/thẻ/năm đối với người từ 14 tuổi trở lên và 10.000 đồng/thẻ/năm đối với người dưới 14 tuổi. Một số nhóm đối tượng được miễn hoặc giảm phí theo quy định.

Khảo sát 15 thư viện phường, xã tại khu vực này cho thấy 12 đơn vị không thu phí. Phường Vũng Tàu là đơn vị đang thu phí với mức 20.000 đồng/thẻ/ năm đối với người từ 12 tuổi trở lên và 10.000 đồng/thẻ/năm đối với người dưới 12 tuổi, ước thu khoảng 11 triệu đồng/năm.

Như vậy, trong 61 thư viện phường, xã được khảo sát trên toàn địa bàn TP.HCM, phần lớn đã thực hiện miễn phí từ trước, phản ánh xu hướng đồng thuận rộng rãi ở cấp cơ sở đối với chủ trương miễn phí thư viện công cộng.

Một trong những cơ sở để đề xuất mức phí 0 đồng là nguồn thu từ phí thẻ thư viện hiện chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng chi thường xuyên của các đơn vị.

Tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, tổng thu phí thư viện năm 2022 là gần 351 triệu đồng, năm 2023 hơn 424 triệu đồng và năm 2024 hơn 377,6 triệu đồng. Đến tháng 7.2025, thư viện thu hơn 235 triệu đồng phí thẻ.

Tại Bảo tàng - Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, nguồn thu còn thấp hơn. Năm 2022 đơn vị thu 6,6 triệu đồng, năm 2023 là 6 triệu đồng, năm 2024 được hơn 5,8 triệu đồng và đến tháng 7.2025 khoảng 4,3 triệu đồng.

Trong khi đó, Thư viện tỉnh Bình Dương không thực hiện thu, chi và hạch toán khoản phí dịch vụ sử dụng thư viện do đã áp dụng chính sách miễn phí từ năm 2022.

Theo dự thảo, tổng nhu cầu bù đắp ngân sách khi bỏ thu phí thẻ tại các thư viện công cộng cấp tỉnh ước khoảng 405 - 406 triệu đồng/năm, chủ yếu tập trung tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM. Sở VHTT TP.HCM đánh giá đây là khoản kinh phí không lớn so với những lợi ích xã hội mà chính sách miễn phí có thể mang lại.

Miễn phí để người dân dễ tiếp cận thư viện

Số liệu đăng ký thẻ tại ba thư viện công cộng cấp tỉnh cho thấy nhu cầu sử dụng thư viện của người dân vẫn ổn định. Tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, năm 2022 có gần 14.000 lượt đăng ký thẻ, tăng lên hơn 21.000 lượt vào năm 2023 và hơn 19.000 lượt năm 2024. Đến tháng 7.2025, số đăng ký đạt trên 16.000 lượt.

Thư viện tỉnh Bình Dương ghi nhận gần 5.400 lượt đăng ký năm 2022, có trên 6.000 lượt năm 2023 và gần 5.400 lượt năm 2024. Đến tháng 7.2025, số đăng ký đạt 2.642 lượt. Tại Bảo tàng - Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, số đăng ký tăng từ 5.300 lượt năm 2022 lên hơn 7.000 lượt năm 2024. Đến tháng 7.2025, đơn vị có trên 5.000 lượt đăng ký.

Dự thảo nhận định mô hình miễn phí tại Bình Dương đã góp phần xóa bỏ rào cản tài chính, tạo điều kiện để trẻ em, học sinh, người lao động có thu nhập thấp và các nhóm dân cư khác tiếp cận dịch vụ thư viện bình đẳng.

Việc không thu phí cũng giúp các đơn vị giảm một số công việc hành chính liên quan đến thu, nộp, quyết toán, in biên lai và quản lý khoản thu, qua đó có thể tập trung nguồn lực cho hoạt động chuyên môn, bổ sung tài nguyên thông tin và nâng cao chất lượng phục vụ.

Kết quả khảo sát 61 thư viện phường, xã cũng cho thấy mức độ đồng thuận khá cao. Tại khu vực TP.HCM cũ, 28/40 đơn vị, tương đương 70% đánh giá chính sách phí 0 đồng có tác động tích cực hoặc rất tích cực. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, tỷ lệ này là 11/15 đơn vị, tương đương 73%.

Tại Bình Dương cũ, không có đơn vị nào đánh giá chính sách miễn phí theo hướng tiêu cực. Khi mức phí được quy định là 0 đồng, kinh phí hoạt động được bảo đảm từ ngân sách nhà nước và các nguồn thu hợp pháp khác.

Theo nội dung đề xuất, mức phí thư viện công cộng trên địa bàn TP.HCM sẽ được áp dụng thống nhất ở mức 0 đồng/thẻ/ năm đối với cả thẻ đọc và thẻ mượn. Các dịch vụ cơ bản gồm đọc tài liệu tại chỗ và mượn tài liệu về nhà được thực hiện miễn phí.

Đối với các dịch vụ nâng cao như cung cấp thông tin theo yêu cầu, truy cập cơ sở dữ liệu thương mại, thuê phòng học nhóm hoặc sử dụng dịch vụ chất lượng cao, các đơn vị vẫn có thể thu phí theo biểu giá dịch vụ riêng.

Dự thảo cũng lưu ý thư viện phường, xã không thuộc phạm vi điều chỉnh trực tiếp của nghị quyết về mức thu phí do khác biệt về cấp quản lý và thẩm quyền. Tuy nhiên, từ kết quả khảo sát, Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM kiến nghị Sở VHTT hướng dẫn, khuyến nghị UBND phường, xã áp dụng thống nhất mức 0 đồng đối với thư viện, điểm đọc sách cơ sở.

Đồng thời, cần có lộ trình đầu tư cho những địa phương chưa có bộ phận thư viện chính thức. Khảo sát tại khu vực TP.HCM cũ cho thấy, 13/40 đơn vị chưa tổ chức bộ phận thư viện chính thức và 4 đơn vị chưa có thư viện.

Đề án cũng đề xuất ưu tiên kinh phí hoạt động thường xuyên cho thư viện phường, xã, nhất là những đơn vị mới sắp xếp hoặc chưa hoàn thiện tổ chức. Cùng với đó là chuẩn hóa phần mềm quản lý, hạ tầng số, thẻ bạn đọc điện tử và đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ phụ trách thư viện.

Nếu được thông qua, chính sách mức phí 0 đồng sẽ tạo mặt bằng chung cho hệ thống thư viện công cộng trên địa bàn TP.HCM sau sắp xếp đơn vị hành chính. Người dân ở các khu vực trước đây thuộc ba địa phương khác nhau sẽ cùng được hưởng một chính sách đối với dịch vụ thư viện cơ bản.

Đây cũng là giải pháp nhằm thúc đẩy văn hóa đọc, xây dựng xã hội học tập và tăng khả năng tiếp cận tri thức của người dân.

Trong bối cảnh thư viện đang chuyển đổi theo hướng số hóa, liên thông dữ liệu và mở rộng các tiện ích trực tuyến, việc bỏ khoản phí nhỏ để làm thẻ được kỳ vọng giúp thư viện trở thành một dịch vụ văn hóa công cộng gần gũi và dễ tiếp cận hơn.