Quang Khải và nhóm nghệ sĩ cải lương Nhà hát Cải lương VN là một trong những nhóm tích cực làm sân khấu xã hội hóa
Thời kỳ đầu, khi chưa có lộ trình thực sự, sân khấu phía Bắc mà chủ yếu là sân khấu Hà Nội cũng đã có thời kỳ manh nha theo xu hướng xã hội hóa khi mở ra những sân chơi như các câu lạc bộ do Hội NSSK VN hoặc các đơn vị nghệ thuật đứng ra tổ chức. Ngoài đơn vị có được lượng khách ổn định như Nhà hát Múa rối Thăng Long đã hoạt động theo phương thức này, thì tiên phong là CLB sân khấu thể nghiệm của Hội NSSKVN với trào lưu mở ra các sân khấu nhỏ, rồi đến các đơn vị như CLB Chèo 15 Nguyễn Đình Chiểu... Trong năm 2017 vừa qua, Đoàn kịch Lucteam ra mắt khá rầm rộ với hai vở diễn Quẫn, Cơn ghen của Lọ Lem, rồi Trung tâm Bảo tồn và phát huy sân khấu Việt Nam do nữ tướng NSND Thúy Mùi lãnh quyền chủ động cũng có chương trình được sắp xếp ra mắt trong thời gian lễ hội đầu năm tới.
Ở các đơn vị công lập, xã hội hóa thời kỳ đầu được thực hiện dưới hình thức đơn vị đứng ra đảm bảo về mặt pháp nhân để các nghệ sĩ tự tổ chức, tự gom người, dàn dựng vở. Nhà hát xem xét, nếu thấy vở có chất lượng thì sẽ đầu tư, đứng ra xin giấy phép để nhóm, đoàn nghệ thuật có thể ra mắt khán giả. Nhà hát Tuổi Trẻ đã đi đầu trong phương thức hoạt động này và được báo giới cổ vũ khá nhiệt thành. Nhưng giai đoạn tiếp theo, các nghệ sĩ đã dần tự thành lập những nhóm riêng, theo hình thức “ăn theo” các dịp lễ, Tết trong năm. Tiêu biểu là nhóm nghệ sĩ Xuân Bắc- Tự Long năm nào cũng ra được những tác phẩm hài hước, hoạt náo, phần nào có ý nghĩa giáo dục dành cho thiếu nhi và được đánh giá là khá thành công. Rồi các nghệ sĩ của Nhà hát Kịch Hà Nội, Nhà hát Kịch Việt Nam bằng vào kinh nghiệm, quan hệ riêng, tự đứng ra tổ chức nghệ sĩ, dựa vào sự hỗ trợ một phần về cơ sở vật chất và sự ưu tiên nhân lực của đơn vị mà dàn dựng tác phẩm, bán vé… nhân ngày Quốc tế Thiếu nhi, rằm Trung thu… Nhưng về cơ bản, những hoạt động này hoàn toàn mang tính chất tự phát, chưa có kế hoạch hoạt động dài lâu, hoặc ban đầu cũng có ý định hoạt động thường niên, song do lượng vé bán chưa đủ yêu cầu tối thiểu nên cũng nhanh chóng tự thụt lùi.
Các đơn vị khác như Nhà hát Cải lương Việt Nam chừng gần chục năm trước cũng có hai nhóm nghệ sĩ hoạt động theo kiểu đàn ca tài tử tự dàn dựng chương trình, tăng thêm rất nhiều phần giao lưu với công chúng, rồi chào mời các doanh nghiệp khách sạn, nhà hàng cần tới hoạt động này. Tuy nhiên, theo nghệ sĩ Trần Quang Khải, hiện nay hoạt động này vẫn chưa thật ổn định, khi chỗ mới liên hệ đã đầu tư vào ánh sáng, âm thanh… nhưng vẫn chưa đi vào hoạt động liên tục được vì lý do chưa tìm được người quản lý thích hợp. Nhà hát Cải lương Hà Nội cũng có những chương trình như Golden Bell kết hợp với Công ty du lịch Tầm nhìn Việt, rồi chương trình rất có ý nghĩa Tiếng đàn giọng ca giữa lòng thủ đô… cố gắng để duy trì nhưng hiện tại, vì lý do sửa chữa rạp, không còn địa điểm nên bao công sức của nghệ sĩ lại bị… ngắt quãng.
Nhà hát Kịch Việt Nam vốn có thành tích khá tốt trong lĩnh vực xã hội hóa, thể hiện ở việc kêu gọi được những Mạnh Thường Quân để đưa kịch Việt Nam ra nước ngoài, đưa những vở diễn tới với bà con vùng sâu vùng xa, rồi có những dự án với các doanh nghiệp dựng tác phẩm rồi biểu diễn theo kế hoạch với số buổi nhất định, rồi kế hoạch đầu tư kinh phí từ cá nhân, dựng vở riêng cho đoàn thanh niên khai thác… nhưng gần đây cũng có phần lắng lại vì nhiều nguyên nhân.
Nhà hát Tuổi Trẻ là một trong những đơn vị khá thành công trong việc kêu gọi doanh nghiệp hỗ trợ, qua dự án “Chắp cánh niềm tin”, ngân hàng SHB đã tài trợ biểu diễn gần 500 suất diễn miễn phí cho lớp khán giả trẻ, đặc biệt là cho học sinh sinh viên, phần nào giúp họ hiểu và yêu mến sân khấu. Song để biến địa điểm Nhà hát thành địa chỉ đỏ đèn thường xuyên thì cũng là việc rất khó khăn, nếu không muốn nói là không khả thi. Quyền Giám đốc Nhà hát NSƯT Chí Trung khi phát biểu với báo giới cũng rất băn khoăn về việc bán vé khó khăn hiện nay.
Phân tích về việc tại sao chủ trương xã hội hóa chưa thành hiện thực ở phía Bắc, thực chất có thể thấy chính bởi lý do khán giả vẫn chưa mặn mà với sân khấu, không tìm thấy lối thoát để có thể hoạt động được thường xuyên đã gây tâm lý hoang mang không ít cho nghệ sĩ.
Xã hội hóa là xu hướng tất yếu và sẽ đem lại một không khí mới cho sân khấu song lộ trình xã hội hóa sẽ cần thời gian bao nhiêu để có thể bảo toàn và duy trì các hoạt động sân khấu cũng như tránh được những vết xe đổ của sân khấu phía Nam khi xã hội hóa dẫn tới một số yếu tố không lành mạnh đang xâm lấn sàn diễn, hay ngày càng thiếu vắng các vở diễn chính luận và sự hờ hững của các đơn vị tư nhân với các hoạt động chung của sân khấu cả nước. Tuy nhiên, dù muốn dù không, con đường tất yếu ấy cũng cần các nghệ sĩ khai mở khi những nhân tố như các nhóm tư nhân vẫn rất sốt sắng để có cơ hội làm nghề, nhiều đơn vị vẫn tiếp tục khích lệ, ưu đãi cho nghệ sĩ của đơn vị mình có thể tập, diễn vở…
Cao Ngọc