Về ngôi chùa cổ Tiêu Sơn ở vùng Kinh Bắc

VHO - Ẩn mình trên sườn núi Tiêu (phường Tương Giang, thành phố Từ Sơn, Bắc Ninh), chùa Tiêu Sơn không chỉ là ngôi cổ tự ngàn năm lưu giữ nét kiến trúc trầm mặc, mà còn là "chứng nhân" đặc biệt cho thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam.

Theo sử sách cổ và truyền kể từ dân gian, chùa Tiêu còn có tên chữ Thiên Tâm tự hay còn gọi là chùa Tiêu Sơn.

Chùa Tiêu Sơn đã xuất hiện từ rất sớm, ít nhất là vào thời Tiền Lê. Đến triều Lý, khi Bắc Ninh trở thành trung tâm Phật giáo lớn của vùng Kinh Bắc, chùa Tiêu Sơn giữ vị thế đặc biệt quan trọng và gắn liền với Thiền sư Vạn Hạnh - Quốc sư triều Lý.

Chính tại nơi đây, Thiền sư Vạn Hạnh được cho là đã nuôi dưỡng, giáo dục vua Lý Công Uẩn từ thuở thiếu thời, để khi trưởng thành kiến lập ra vương triều Lý và khai sáng kinh đô Thăng Long.

Không chỉ là nơi tu hành và giảng đạo, chùa Tiêu Sơn còn lưu giữ nhiều tư liệu, cổ vật và truyền thuyết phản ánh sinh động về thân thế, sự nghiệp của vua Lý Thái Tổ và vai trò của Phật giáo trong đời sống chính trị - xã hội Đại Việt thời đó.

Đặc biệt, tại chùa hiện vẫn bảo tồn bản Chiếu dời đô, gắn với quyết định lịch sử đưa kinh đô từ Hoa Lư ra Thăng Long năm 1010 - mốc son mở ra thời kỳ phát triển rực rỡ của quốc gia Đại Việt.

Chùa Tiêu Sơn là ngôi chùa duy nhất ở Việt Nam không đặt hòm công đức, đây chính là nét độc đáo hiếm có khiến chùa trở nên khác biệt. Mỗi gian thờ đều có người trông coi, quan sát việc dâng lễ của khách đến chiêm bái. Nếu khách đặt tiền lễ, sau khi rời gian thờ, số tiền ấy sẽ được gửi lại du khách hoặc chuyển cho nhà chùa để làm công đức thiện nguyện, hỗ trợ các cơ sở nuôi dưỡng trẻ em mồ côi. 

Ngôi chùa còn ẩn chứa những câu chuyện linh thiêng, trong đó nổi bật là việc khai quật nhục thân Thiền sư Như Trí vào năm 2014. Pho tượng táng gần 300 năm tuổi, được phát hiện trước tòa Tam Bảo, vẫn giữ nguyên hình thể của vị hòa thượng sau khi viên tịch, trở thành một hiện tượng đặc biệt, thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và đông đảo Phật tử. 

Về mặt kiến trúc, theo thư tịch cổ, chùa Tiêu xưa có quy mô lớn với nhiều công trình như Viện Cảm Tuyền, Lầu Tiên Lĩnh, Tòa Thượng Điện. Trải qua thăng trầm thời gian, chùa nhiều lần được trùng tu, mở rộng.

Thời Lê Trung Hưng, chùa được xây dựng theo quy mô “chùa trăm gian”, đến thời Nguyễn, dưới triều vua Bảo Đại, tiếp tục được tôn tạo. Ngày nay, quần thể chùa gồm Tam Bảo, nhà Tổ, gác chuông, nhà khách và các công trình phụ trợ, hài hòa giữa nét cổ kính và dấu ấn của những lần tu sửa qua các thời kỳ.

Trong khuôn viên chùa hiện bảo tồn 14 ngọn tháp cổ rêu phong, là nơi an táng các vị cao tăng từng trụ trì, minh chứng cho vai trò của chùa Tiêu như một trung tâm Phật giáo lớn, nơi hội tụ và lan tỏa tinh hoa Phật học qua nhiều thế kỷ.

Không chỉ hiện diện trong không gian kiến trúc, chùa Tiêu còn được phản ánh qua hệ thống mộc bản, châu bản và tư liệu ảnh đang lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Bắc Ninh. Những tư liệu này, cùng với hình ảnh về chùa Dâu, chùa Dạm, chùa Phật Tích… góp phần làm rõ diện mạo lịch sử - văn hóa của vùng đất Kinh Bắc và đời sống người dân Bắc Ninh trước năm 1945.

Với bề dày giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh, chùa Tiêu Sơn đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VHTTDL) xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia ngày 25.1.1991.

Ngày nay, trong nhịp sống hiện đại, chùa Tiêu Sơn không chỉ là chốn tu hành thanh tịnh mà còn là điểm đến văn hóa - lịch sử giàu giá trị của tỉnh Bắc Ninh.

Chùa Tiêu là một điểm du lịch tâm linh đầy sức hút trong tour du lịch miễn phí 1 đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng, giúp người dân và du khách có cơ hội tìm hiểu về Phật giáo thời Lý, về tuổi thơ vua Lý Công Uẩn cũng như truyền thống văn hóa lâu đời của vùng đất địa linh nhân kiệt.

Giữa những đổi thay của thời gian, chùa Tiêu Sơn vẫn lặng lẽ lưu giữ hồn cốt lịch sử, trở thành điểm tựa tinh thần và là nơi nhắc nhớ về cội nguồn, về những giá trị bền vững của văn hóa dân tộc.