Ba Đình - từ chiến khu lịch sử đến không gian tưởng niệm linh thiêng

VHO - Từng là biểu tượng bất khuất của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX, khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình ở Thanh Hóa đang được hồi sinh mạnh mẽ qua dự án bảo tồn, tôn tạo quy mô gần 100 tỉ đồng.

Giữa không gian đồng bằng ven biển xứ Thanh, Ba Đình không chỉ là một địa danh. Đó là một ký ức lịch sử, một biểu tượng của tinh thần quật khởi và ý chí bất khuất trong phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX.

Hơn một thế kỷ sau, vùng đất từng là chiến khu khói lửa ấy đang bước vào một hành trình mới: trở thành một quần thể di tích - tưởng niệm, kết tinh giữa giá trị lịch sử và chiều sâu văn hóa.

Dự án Bảo tồn, tôn tạo di tích Khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình được UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt đầu tư ngày 30.6.2022 với tổng mức đầu tư 95,5 tỉ đồng, trong đó gần 74 tỉ đồng dành cho xây dựng.

Chủ đầu tư là Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực Nga Sơn, nhà thầu thi công là liên danh Công ty Cổ phần Bảo tồn di sản văn hóa kiến trúc Việt và Công ty Cổ phần Mỹ thuật Trung ương.

Theo kế hoạch ban đầu, dự án sẽ hoàn thành trong năm 2025, song do ảnh hưởng trực tiếp của thiên tai, bão lũ kéo dài, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã quyết định gia hạn thời gian hoàn thành chậm nhất đến tháng 6.2026.

Sự điều chỉnh này, theo các cơ quan chuyên môn, là bất khả kháng. Năm 2025, nhiều đợt mưa lớn, bão mạnh đã làm gián đoạn việc thi công, vận chuyển vật tư và thiết bị chuyên dụng, đặc biệt với những hạng mục đòi hỏi kỹ thuật bảo tồn nghiêm ngặt như cấu kiện gỗ truyền thống, mái ngói mũi hài hay các tác phẩm điêu khắc, phù điêu.

Ghi nhận của phóng viên ngày 14.1 cho thấy, diện mạo Khu di tích căn cứ khởi nghĩa Ba Đình đang thay đổi rõ rệt từng ngày. Trên tổng thể mặt bằng, các hạng mục kiến trúc chính như Tiền bái - Hậu cung, nhà Tả vu và nhà Hữu vu đã cơ bản hoàn thành phần kết cấu, hệ khung, mái ngói và hình khối kiến trúc, nổi bật giữa không gian rộng mở của khu căn cứ lịch sử.

Bên trong các công trình, hệ thống cấu kiện gỗ nội thất đã được gia công, đục chạm tinh xảo, sơn son thếp bạc và phủ hoàn kim dày 10 lớp, một quy trình kỹ thuật truyền thống đòi hỏi độ chính xác, kiên nhẫn và tay nghề cao, nhằm tái hiện không gian thờ tự trang nghiêm, xứng tầm một di tích lịch sử cấp quốc gia đặc biệt.

Đối với nghi môn nội cổng nội của khu di tích, các cấu kiện gỗ đã được gia công đồng bộ, mái ngói mũi hài đã lợp xong, phần xây trát và lát nền cơ bản hoàn thiện, tạo nên diện mạo bề thế, trang trọng cho không gian trung tâm của khu căn cứ.

Theo ông Thịnh Văn Huyên, Bí thư Đảng ủy xã Ba Đình, dự án đang đi đúng hướng bất chấp những khó khăn khách quan. “Khởi nghĩa Ba Đình là niềm tự hào lớn lao không chỉ của xã Ba Đình mà của cả Thanh Hóa. Chúng tôi xác định việc bảo tồn, tôn tạo khu căn cứ không đơn thể là xây dựng công trình, mà là gìn giữ ký ức, gìn giữ hồn cốt lịch sử cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Dù bị chậm tiến độ vì thiên tai, đến thời điểm này khối lượng công việc đã đạt khoảng 90%. Địa phương rất kỳ vọng công trình sẽ hoàn thiện đúng hạn mới, để kịp phục vụ các hoạt động kỷ niệm 140 năm khởi nghĩa Ba Đình”, ông Huyên nói.

Những con số khô khan của tiến độ, khối lượng dường như trở nên sống động hơn khi đặt trong bối cảnh lịch sử mà khu di tích này đang gánh trên mình.

Cách đây gần 140 năm, trên vùng đất ba làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê, những người con yêu nước dưới sự lãnh đạo của các thủ lĩnh Phạm Bành, Đinh Công Tráng đã dựng nên một căn cứ kiên cố, biến Ba Đình thành “pháo đài” chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp.

Trong bối cảnh phong trào Cần Vương lan rộng khắp cả nước, Ba Đình nổi lên như một biểu tượng tiêu biểu của tinh thần quật khởi, ý chí độc lập và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.

Dù cuối cùng cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, nhưng Ba Đình đã đi vào lịch sử như một dấu son chói lọi, góp phần hun đúc lòng yêu nước và khát vọng tự do của người Việt.

Chính vì thế, việc tôn tạo khu căn cứ Ba Đình hôm nay không chỉ nhằm phục dựng một quần thể kiến trúc, mà còn là cách để “kể lại” lịch sử bằng không gian, bằng hình khối, bằng những đường nét chạm khắc, phù điêu, tượng thờ…

Những hạng mục như đền thờ các thủ lĩnh và nghĩa quân Ba Đình, tả vu, hữu vu, nghi môn nội, cầu vào trung tâm khu căn cứ, cổng trụ, hào lũy phỏng dựng, am hóa vàng, sân, đường nội bộ, tường rào và hạ tầng kỹ thuật được đầu tư đồng bộ, hứa hẹn tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa giàu giá trị giáo dục truyền thống.

Khi dự án hoàn thành, Khu di tích không chỉ là nơi tri ân các bậc tiền nhân, mà còn trở thành điểm đến văn hóa - lịch sử quan trọng của Thanh Hóa, góp phần phát triển du lịch, giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.

“Chúng tôi mong rằng, mỗi người dân, mỗi du khách khi đến Ba Đình sẽ cảm nhận được khí phách của cha ông, để từ đó thêm trân trọng những giá trị độc lập, tự do hôm nay”, ông Thịnh Văn Huyên chia sẻ.