Hội thảo chia sẻ những đánh giá, phân tích về kịch của cố tác giả Lưu Quang Vũ
Không sao chép hiện thực đời sống một cách máy móc
Những cây đại thụ của giới sân khấu từ khắp các vùng miền trên cả nước đã cùng ngồi lại đánh giá những công lao, những kỷ niệm về cố tác giả Lưu Quang Vũ nhân tưởng niệm 30 năm ngày mất của ông, sân khấu đã có dịp nhìn lại chính diện mạo và thách thức đặt ra đối với mình.
NSND Doãn Châu chia sẻ: “Trong các vở của Lưu Quang Vũ, tôi luôn luôn được mời vào ê kíp. Tôi đã cộng tác cùng Lưu Quang Vũ làm nên trên dưới 30 tác phẩm. Chúng tôi “chiến đấu” bên nhau trên từng cây số, từ Bắc vào Nam, từ Đông sang Tây, từ miền xuôi tới miền ngược… Vũ là một trong những tác giả đòi hỏi họa sĩ sân khấu phải động não, tư duy để cùng tìm tòi, sáng tạo... mà trong đó không gian sân khấu là thách thức lớn nhất với tôi mỗi khi sáng tạo một bản thiết kế sân khấu cho vở diễn của anh. Từ ngày Vũ mất đi cũng đặt ra những thách thức cho đội ngũ những người làm vở mỗi khi cầm trên tay kịch bản của anh”. Có rất nhiều kịch bản của Lưu Quang Vũ sau khi ra đời ai cũng thích nhưng phải vài năm sau mới được dàn dựng trên sân khấu và vở diễn nào cũng tạo những tiếng vang, những ý kiến trái chiều từ dư luận như Hồn Trương Ba, da hàng thịt; Cô gái đội mũ nồi xám; Tôi và chúng ta... Và khi vở diễn ra đời bên sự hưởng ứng, ủng hộ, khen ngợi thì cũng không ít sự quy chụp phê bình khi vở kịch đã phanh phui những tiêu cực của xã hội đương thời như: Sự nhũng nhiễu của cơ chế, nạn hối lộ tham ô, lối sống sa đọa lười nhác của một bộ phận người có quyền thế trong xã hội... bởi lẽ những vấn đề trong kịch mang tính ám chỉ cao, những góc nhìn từ mặt trái của xã hội. NSND Doãn Châu kể rằng, riêng vở Cô gái đội mũ nồi xám đã phải duyệt lên, duyệt xuống gần chục lần mới được ra đời và trở thành một hiện tượng tại Liên hoan sân khấu đề tài chính trị.
NSND Lê Tiến Thọ, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu VN khẳng định, kịch của Lưu Quang Vũ đầy ắp tính triết lý, nhưng cũng rất nhân văn, luôn hướng tới những giá trị Chân – Thiện – Mỹ. Những vở diễn của Lưu Quang Vũ ra đời như những luồng gió mới mang hơi thở của thời đại. Qua 5 đợt Hội diễn sân khấu toàn quốc, Lưu Quang Vũ đã tạo nên một kỷ lục hiếm có trong đời sống hoạt động nghệ thuật khi có 8 vở tham gia thì 6 vở được tặng HCV và 2 vở được tặng HCB. “Nóng bỏng tính thời sự, nhưng không sao chép đời sống một cách máy móc, đơn thuần, mà Lưu Quang Vũ luôn thao thức, đau đáu với mỗi cuộc đời, với xã hội. Lưu Quang Vũ là người trẻ nhất trong hàng ngũ kịch tác giả VN được Đảng, Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về VHNT lĩnh vực sân khấu đợt 2 năm 2000”, NSND Lê Tiến Thọ khẳng định.
Sáng tác không kịp với đơn “đặt hàng”
NSƯT Ngọc Hiền (Đoàn Kịch Hải Phòng) kể rằng, khi tác giả Lưu Quang Vũ còn sống, để có trong tay kịch bản mới nhất của ông, các đoàn nghệ thuật phải mở cuộc “chạy đua” ngầm. Không muốn làm mất lòng ai, Lưu Quang Vũ buộc phải hứa sẽ đáp ứng yêu cầu của các đoàn dù biết rằng đó là điều khó thực hiện. Rất nhiều lần, Lưu Quang Vũ phải trốn khỏi sự “săn đuổi” của các đoàn nghệ thuật, ông tạm lánh ngồi viết ở một nơi nào đó sau khi để lại lời nhắn gửi trên một tờ giấy nhỏ dán trên cửa phòng: “Vũ đi vắng, xin cáo lỗi các bạn”. “Không chỉ một lần, nhận nhiệm vụ đi lấy kịch bản của Lưu Quang Vũ, tôi đành phải quay về sau khi đã vất vả leo lên mấy chục bậc cầu thang tối của khu nhà “Lục Quốc”, 96 phố Huế với căn phòng rộng chưa đầy 10m2, không có cả bàn ghế tiếp khách của ông”, NSƯT Ngọc Hiền kể lại.
Không phải hôm nay, sân khấu mới đối diện với sự khủng hoảng khán giả, thiếu vắng kịch bản hay mà sân khấu những năm 80, 90 của thế kỷ XX cũng đã gặp phải những lời cảnh báo như vậy. PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái đã nhận định: “Với một cách viết nồng nhiệt đầy tính khai phá hiện thực, Lưu Quang Vũ nhanh chóng trở thành một hiện tượng tác giả sân khấu xuất thần của thời kỳ đổi mới, đã có công vực dậy cả một nền sân khấu đang khủng hoảng người xem, bởi sự thiếu vắng những kịch bản hay, những kịch bản ấm nóng tính thời sự và sâu sắc tính hiện đại. Sự xuất hiện của Lưu Quang Vũ đã làm đầy sự thiếu vắng hẫng hụt về kịch bản của cả một nền sân khấu trong thập kỷ 80 của thế kỷ XX. Đó là lý do trong hơn 100 nhà hát và đơn vị sân khấu toàn quốc, không một nơi nào lại không dựng kịch và ham muốn dựng kịch của ông”.
Hội thảo về nhà viết kịch Lưu Quang Vũ sau 30 năm ngày tác giả qua đời không chỉ là nén tâm hương nhớ tới “Người trong cõi nhớ” mà để chính những người làm nghệ thuật sân khấu hôm nay định vị, nhận diện lại con đường sáng tác hiện đại. Nói như nhà văn Ngô Thảo, hội thảo cho chính những người làm nghệ thuật nhìn nhận, đánh giá được thực trạng của văn học nghệ thuật hôm nay.
Ngày hôm nay các tác giả sân khấu đã được sự quan tâm rất nhiều từ nhà nước và các hội nghề nghiệp và các bộ, ban ngành bằng một loạt các động thái như đặt hàng sáng tác, tham gia các trại sáng tác, tham gia các chuyến thực tế dài ngày ở cơ sở... Hà cớ gì tại sao hôm nay sân khấu vẫn khắc khoải nỗi lo lắng thiếu vắng những kịch bản hay, có đời sống bằng những đêm diễn? Đó là câu hỏi đặt ra chính từ cuộc Hội thảo “Nhà viết kịch Lưu Quang Vũ với sân khấu đương đại”.
THUÝ HIỀN