Thế sự là câu chuyện kể về Nguyễn Hữu Chỉnh - một viên tướng nổi tiếng thời Lê Trung Hưng và Tây Sơn trong thế kỷ 18. Ông là người có tài năng về quân sự cũng như mưu lược, là một nhân tố quan trọng trong sự kiện quân Tây Sơn kéo ra Bắc Hà diệt nhà Trịnh… Tuy nhiên Nguyễn Hữu Chỉnh cũng bị xếp vào hàng “rước voi giày mả tổ”. Văn võ toàn tài, tham vọng lớn, nhưng Nguyễn Hữu Chỉnh không được ai tin tưởng. Vua Lê kiêng dè, Tây Sơn lợi dụng. Cái kết thảm của Nguyễn Hữu Chỉnh (tứ mã phanh thây) là một cái kết được báo trước cho những con người tài năng, không khuất lụy trong thời loạn.
Thông thường khi dựng kịch lịch sử, các đơn vị sân khấu thường lựa chọn những hình tượng là những anh hùng dân tộc với những chiến công hiển hách trong lịch sử. Nhưng Nhà hát Kịch lại chọn nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh, một vị tướng nổi danh thời Lê Trung Hưng, tuy nhiên tới nay công tội vẫn bất phân.
Đạo diễn, NSND Anh Tú, Q Giám đốc Nhà hát Kịch VN cho biết: “Không ngẫu nhiên mà nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh chiếm tới gần 1/3 dung lượng cuốn tiểu thuyết chương hồi nổi tiếng Hoàng Lê Nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái. Nguyễn Hữu Chỉnh được nhận định như một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất trong giai đoạn lịch sử cực kỳ phong phú và biến động của đất nước ta. Ở nhân vật lịch sử này có rất nhiều ngóc ngách thú vị để sân khấu có thể khai thác từ chất nhân sĩ, chất anh hùng, kỳ tài cho tới tham vọng...”. Đạo diễn, NSND Anh Tú cho biết việc dàn dựng kịch lịch sử luôn gặp khó khăn với nhiều đơn vị nghệ thuật, nhưng được sự chỉ đạo của Bộ VHTTDL; Cục Nghệ thuật Biểu diễn; Nhà hát Kịch Việt Nam vẫn mạnh dạn đầu tư dàn dựng với mong muốn đưa đến cho khán giả sự cảm thấu về một giai đoạn lịch sử của đất nước và giúp thế hệ trẻ hôm nay hiểu hơn, trân trọng hơn với ngọn nguồn sử Việt của dân tộc...
Thế sự không cao đạo, khô cứng mà rất gần gũi với cuộc sống, xã hội đương đại qua cách xây dựng các hình tượng nhân vật rất đời. Mặc những tội trạng còn đang tranh cãi trong sử sách như đệ nhất phong lưu - mê chọi gà, đàn ca hát xướng thâu đêm suốt sáng, cuộc sống vương giả hơn cả cung vua, phủ chúa - cao ngạo, có mưu đồ tạo phản xưng vương một cõi, nhưng biên kịch và đạo diễn nhìn ra ở Nguyễn Hữu Chỉnh chất kẻ sĩ Bắc Hà và hơn hết là nỗi niềm của những kẻ có chí lớn trong thời nhiễu nhương “vua không ra vua, chúa không ra chúa”. Hơn một lần, đạo diễn để cho nhân vật nhắc lại lời thoại “tất cả cũng chỉ là những quân cờ trên bàn cờ thế sự” như thanh minh, biện giải cho bối cảnh xã hội của thời loạn. Bối cảnh nhiễu nhương ấy cũng góp phần đẩy con người tài hoa, một kẻ sĩ Bắc Hà vào con đường khiến nhiều bề oán ghét.
Xem vở Thế sự thấy rằng Nhà hát Kịch Việt Nam có quyền tự hào về lớp diễn viên của đơn vị, các nghệ sĩ đã diễn xuất rất tốt, rất kỹ lưỡng trong từng nhân vật từ dáng điệu đi đứng, khẩu khí cho tới biểu cảm. Điều này ghi nhận ở các vai diễn chủ chốt trong kịch như Minh Hiếu (Nguyễn Hữu Chỉnh), Tạ Tuấn Minh (Nguyễn Huệ), Khuất Quỳnh Hoa (Ngọc Hân công chúa), Mai Nguyên (Đỗ Thế Long)... Nghệ sĩ Tạ Tuấn Minh chia sẻ: “ Nhân vật Nguyễn Huệ do tôi đảm nhận cũng chịu nhiều sức ép. Làm thế nào để tạo nên thần thái vĩ đại của người anh hùng áo vải của dân tộc, một trong những lãnh đạo chính trị tài giỏi với nhiều cải cách xây dựng đất nước, quân sự xuất sắc trong lịch sử Việt Nam trong cuộc nội chiến và cả khi chống giặc ngoại xâm không dễ dàng. Tôi cũng như các nghệ sĩ đóng các vai chính trong vở đều đã phải mua và đọc rất kỹ các sách lịch sử về giai đoạn và các nhân vật trong thời kỳ lịch sử này như Hoàng Lê Nhất thống chí và các sách dã sử xung quanh cuộc đời của các nhân vật”. Nghệ sĩ Tuấn Minh cho rằng nhân vật lịch sử cũng như nhân vật hiện đại đều có những suy nghĩ, hành động theo logic tâm lý giống nhau, có lẽ đây chính là chìa khoá để các vai diễn lịch sử gần hơn với cuộc sống đương đại.
Một vở kịch lịch sử thành công chính là nhờ vào tư duy dàn dựng của người đạo diễn. Đêm diễn đầu tiên ra mắt vở Thế sự, mặc dù câu chuyện lịch sử quen thuộc ai cũng biết nhưng khán giả đều bị cuốn theo tình tiết và diễn biến của kịch trên sân khấu. Ngay cảnh đầu tiên mở màn đã rất ấn tượng trước sự xuất hiện của cô đào hát điên dại bên nấm mồ hoang tàn của Nguyễn Hữu Chỉnh. Cách xử lý hình ảnh, ánh sáng, vũ đạo và âm nhạc mang tới cho người xem những dự cảm đầy sóng gió của nhân vật. Quả thực liên tiếp những cảnh diễn ấn tượng đã tạo nhiều xúc động cho khán giả như màn cô đào hát tự tử bên nấm mồ Nguyễn Hữu Chỉnh, người tri kỷ của mình, cảnh Nguyễn Hữu Chỉnh chết dưới tay Võ Văn Nhậm hay cảnh thể hiện cái chất phong lưu đệ nhất Bắc Hà của Nguyễn Hữu Chỉnh. Trong Hamlet, đạo diễn, NSND Anh Tú đã từng rất thành công khi đưa trò Xuân Phả rất nổi tiếng của Thanh Hoá thì ở Thế sự, điệu múa cổ Con đĩ đánh bồng (Bắc Bộ) và múa chén (Miền Trung) đã mang lại hiệu quả cao trên sân khấu. Đặc biệt ý nghĩa hơn khi chính múa Con đĩ đánh bồng đã từng được trình diễn vào đúng thời điểm diễn ra giai đoạn lịch sử ấy khi vua Quang Trung ăn mừng chiến thắng, các cụ già làng Triều Khúc xin hoàng đế mang tiết mục này vào trong thành Thăng Long biểu diễn.
Với Thế sự, các nghệ sĩ Nhà hát Kịch VN đã thành công với quan niệm làm sân khấu lịch sử không phải để minh hoạ mà để nói lên những suy tưởng, thậm chí có cái nhìn rất khác từ những gì mà sử sách chép lại. Chính vì vậy vở kịch thoát ra khỏi sự khô khan hoặc sự nhồi nhét những tuyên ngôn lớn lao mà đi đến với khán giả bằng những số phận con người rất đời. Cái chết bi thương của Nguyễn Hữu Chỉnh ở kết thúc kịch mang tới cho người xem sự ngậm ngùi và những suy ngẫm. Vở kịch đã thành công khi chọn một lát cắt, góc nhìn bao quát về nhân vật lịch sử Nguyễn Hữu Chỉnh tài mạo song toàn, ăn ở có nghĩa không kém ai, tàn nhẫn không ai hơn, song gặp toàn nghịch cảnh, suốt đời lận đận. Bi kịch của Nguyễn Hữu Chỉnh chính là bi kịch của người tài, càng tài thì càng bị dưới đố kỵ, trên nghi kỵ. Đã không gặp thời, không thoả chí nguyện, ngậm oan chết thảm mà còn đời đời bị phỉ báng.
HIỀN LƯƠNG