Ông Mai Văn Quýt ngồi tỉ mỉ vót tre, chẻ nan
Theo thời gian, bờ xe nước sông Trà đã dần đi vào quên lãng. Với tâm nguyện lưu giữ và bảo tồn công trình thủy lợi từng vang bóng một thời, ông Mai Văn Quýt (78 tuổi) ở thôn Thống Nhất, xã Tịnh Ấn Tây, TP Quảng Ngãi đã dày công tái hiện lại bánh xe nước mà nhiều thế hệ cha ông từng gắn bó.
Cho đến bây giờ, dù bờ xe nước được thay thế bằng những công trình hiện đại hơn, nhưng ông Quýt giọng vẫn đầy tự hào khi kể lại chuyện bờ xe nước. Chỉ tay về phía sông Trà Khúc, ông Quýt cho hay: “Trong gia đình, tôi là đời thứ ba kế tục nghề làm “bánh xe nước”. Từ năm 18 tuổi, tôi đã tập vót tre, chẻ nan cùng cha làm xe nước. Vật liệu làm xe nước là tre và những loại dây rừng, không hề có sắt thép. Sức nước làm bánh xe quay đều, đưa nước lên đồng hết tháng nọ đến tháng kia, cho đến trước mùa mưa lũ”.
Ông Quýt đang lắp trục quay vào bờ xe nước
Ông Quýt kể, lúc trước ông nội của ông là người chuyên điều kiển, vận hành bờ xe nước, đến đời cha ông cũng theo chân ông nội. Khi đến đời ông, mới làm được vài năm thì Nhà nước đã đầu tư công trình thủy lợi Thạch Nham đưa nước về tưới tiêu các cánh đồng dọc sông Trà nên ông nghỉ không làm nữa. Tuổi thơ ông đã gắn liền với bờ xe nước, nó ăn sâu vào trong máu thịt của ông. Nên cho dù, bờ xe nước không còn được phục vụ đưa nước về ruộng nữa, ông vẫn miệt mài làm các mô hình nhỏ để trưng bày hoặc bán lại cho các quán cà phê, nhà hàng, khu du lịch... Hiện đã có rất nhiều nhà hàng, quán cà phê ở Quảng Ngãi, Quảng Nam, Đà Nẵng, Bình Định, Phú Yên cũng đặt hàng và mua bờ xe nước của ông làm đem về trưng bày.
Theo ông Quýt, để không bị phai nhòa về hình ảnh, kí ức về một bờ xe nước là biểu tượng của người Quảng Ngãi, ông đã tự phục dựng làm các mô hình bờ xe thu nhỏ, có đường kính từ 2 đến 4m. Mỗi bờ xe mô hình như thế có từ 2 đến 4 bánh xe, tùy theo nhu cầu người sử dụng. Về nguyên lý, cách thức làm bờ xe mô hình vẫn giống y hệt bờ xe ngoài thực tế. Nên người làm bờ xe nước phải làm cho bánh xe cân bằng, khi vận hành không bị lỗi, vẫn có thể lấy nước và quay đều.
Bờ xe nước được ông Quýt làm rất công phu
Hiện ông Quýt đang làm một mô hình bờ xe nước có 9 bánh xe, với đường kính 2m, đến nay ông đã hoàn thành được 3 bánh xe. Sau khi hoàn thành xong, nếu ai thích sở hữu mô hình trên ông sẽ nhường lại với giá trị khoảng 90 triệu đồng, còn không ông sẽ lưu giữ làm kỉ niệm cho mai sau.
Bờ xe nước được ông Quýt làm rất công phu và hoạt động như bờ xe nước lớn. Do làm thủ công nên thời gian hoàn thiện khá lâu, cái nhỏ nhất (2 bánh) cũng phải mất 10 ngày hoặc nửa tháng. “Cái khác ở đây là một số nguyên liệu dùng làm bờ xe. Hồi xưa các vật liệu chưa có nên phần lớn bờ xe được buộc lại bằng dây lạc, dây mây, còn tôi làm mô hình thì buộc bằng dây kẽm, dây đồng để gắn kết các chi tiết của bánh xe lại với nhau, nhằm tăng tuổi thọ sản phẩm. Còn nếu đem bờ xe đặt chỗ nước chảy vừa đủ mạnh, nó vẫn quay đều đặn”, ông Quýt cho biết.
Ông Quýt là một trong những người cuối cùng ở Quảng Ngãi lưu giữ được kỹ thuật, cách làm truyền thống về bờ xe nước
Đối với ông Quýt, nỗi lo lớn nhất khiến ông luôn trằn trọc, suy tư là nghề làm bánh xe nước sẽ thất truyền. Có thể điều đó đúng khi thế hệ của ông không còn mấy người thạo và lớp trẻ sau này cũng chẳng ai mặn mà theo học. “Cái nghề truyền thống này không biết sẽ lưu giữ được bao lâu nữa”, ông Quýt trầm ngâm.
Song gác lại những trăn trở ấy, ông Quýt dồn hết tình cảm vào những thớ tre, làm ra những sản phẩm có hồn hơn để người đời được chiêm ngưỡng, để những giá trị truyền thống của người Quảng Ngãi mãi được lưu giữ.
Theo ông Lê Hồng Khánh, nhà nghiên cứu văn hóa cho biết, ông Mai Văn Quýt là một trong những người cuối cùng ở Quảng Ngãi còn lưu giữ được kỹ thuật, cách làm truyền thống về bờ xe nước. “Bờ xe nước sông Trà là biểu tượng về hình ảnh con người Quảng Ngãi cần cù, sáng tạo, chịu đựng mưa nắng để mang lại lợi ích cho đời”, ông Khánh nói.
NHƯ ĐỒNG