Các trang báo có hình minh họa của họa sĩ Lê Nguyên Khôi
Mỹ thuật kéo lương duyên đến với nghề báo
“Tình yêu tuổi thanh xuân của tôi dành cho mỹ thuật, hội họa”, Lê Nguyên Khôi chia sẻ. Tuy nhiên, cũng như các họa sĩ khác thì việc vẽ tranh minh họa cho các tác phẩm văn học là một công việc thầm lặng ít người biết đến. Nhưng thực sự, đối với người họa sĩ, con đường chạm ngõ mỹ thuật của anh còn là cái duyên, niềm đam mê. Anh chia sẻ: “Tôi bắt đầu vẽ từ lúc còn rất nhỏ. Những năm tuổi thơ, cuộc sống của tất cả mọi người đều khốn khó và thiếu thốn vô cùng trong chế độ bao cấp. Với tôi, việc sở hữu một hộp bút màu vẽ là một ước mơ xa xỉ. Nhưng rồi đam mê cộng với tính hiếu động tìm tòi của tuổi trẻ, tôi tự lọ mọ tìm ra cho mình những chất liệu màu vẽ ở xung quanh, ví dụ như màu vàng nghệ của trái dành dành, mài gạch non lấy được màu đỏ gạch, nghiền những quả mồng tơi chín để có được thứ màu tím tím, rồi thậm chí dùng cả thuốc xanh methylen bôi thuỷ đậu để có màu xanh…Cứ vậy miệt mài từ những nét vẽ vụng dại đầu đời…”.
Rồi sau đó Lê Nguyên Khôi đến với nghề báo như một mối cơ duyên. Anh tham gia làm báo rất sớm, khi chỉ mới ngoài 20. Và nơi đầu tiên anh bước chân vào nghiệp báo là Tạp chí Diễn đàn Văn Nghệ Việt Nam, tờ tạp chí của Uỷ ban toàn quốc các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, sau đó là các chương trình trên Diễn đàn văn học nghệ thuật trên VTV1. Anh được giao mảng thiết kế mỹ thuật. Kể tới đây, Khôi chợt chùng xuống như đang nhớ lại một quãng thời gian tuổi trẻ thật đẹp được sống với đam mê và công việc mà mình thực sự yêu thích. “Thiết kế mỹ thuật là công việc hết sức thú vị”. Với kinh nghiệm lâu năm trong nghề, khi được hỏi rằng: “Thiết kế mỹ thuật trên truyền hình thì có gì khác so với thiết kế mỹ thuật sáng tác độc lập?", anh cho biết: “Nếu thiết kế mỹ thuật sáng tác độc lập không phụ thuộc vào gì cả, hoàn toàn theo cảm xúc của riêng mình thì thiết kế mỹ thuật trên truyền hình thì phải biểu cảm ra, diễn đạt ra thành nội dung của chương trình đến với khán gải.Có nhiều khi thiết kế mỹ thuật không đúng nội dung chương trình thì không còn thú vị. Tất nhiên hiện nay có rất nhiều trường phái, thậm chí có thể không bám vào nội dung mà chỉ trang trí cho chương trình. Nhưng phần lớn là bám vào truyện.Minh là sáng, mỹ thuật là vẽ tức là làm cho sáng cái chương trình đẹp hơn...”.
Anh tâm sự, cũng trong thời kỳ công tác tại Tạp chí Diễn đàn Văn Nghệ Việt Nam, chương trình Văn học nghệ thuật của VTV cũng là nơi đi về của rất nhiều những tên tuổi lớn trong giới VHNT, chính bởi vậy nên anh may mắn được tiếp xúc, gặp gỡ và làm việc cùng với các “cây đa, cây đề” như nhà văn Nguyễn Đình Thi, nhà thơ Cù Huy Cận, nhà thơ Tế Hanh, nhà văn Vũ Cao, nhà văn Tô Hoài cùng rất rất nhiều những bậc tiền bối trong làng văn học -nghệ thuật nước nhà.
Họa sĩ Lê Nguyên Khôi tác nghiệp mỹ thuật
Con voi đơn độc cứ lầm lũi đi trong khu rừng già nghệ thuật
Trải qua một thời ấu thơ khó khăn thiếu thốn, tự ràng buộc cho mình trách nhiệm với gia đình lớn nên dường như Lê Nguyên Khôi cũng hình thành bản tính hiền hòa nhẫn nhịn, vốn thường là hiếm hoi ở những tài hoa nghệ sĩ. Có tài lại ít chịu dụng tài, anh nhiều năm tự phung phí chính mình mà chẳng hay, cả thập niên chôn chân trong trọng trách trình bày của Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam, để những sự vụ bàn giấy của một tờ báo chính trị xã hội và học thuật cuốn đi, hút theo, mài mòn hoa tay lẫn cảm xúc...
Rồi tới khi niềm đam mê được vun xới từ thời bé con dội về, lay thức, thúc giục, Lê Nguyên Khôi dứt khoát chuyển sang với mỹ thuật chuyên tâm cho vẽ, cho những hoạt động nghiệp vụ. Có ý kiến cho rằng, họa sĩ vẽ minh họa ít được nhớ đến. Nhưng với tư cách là một người gắn bó nhiều năm với vẽ tranh minh họa văn nghệ, anh cho rằng: “Ý kiến này chưa chuẩn. Thời họa sĩ Bùi Xuân Phái là thời bao cấp, tranh không bán được mấy nhưng ông vẽ minh họa rất nhiều nên nhiều người biết đến ông và sau đó người ta đến mua tranh của ông. Hơn nữa, một loạt các họa sĩ khác cũng sống vì tranh minh họa, bởi cho họa sĩ một thu nhập đều đều mà công việc khá “nhẹ nhàng” chứ không phải vất vả như vẽ tranh sơn dầu hay sơn mài. Ưu điểm nữa là, nếu một họa sĩ trưng bày triển lãm thì ngày đầu khai mạc rất đông nhưng các ngày sau thì vắng người đến xem. Thế nhưng báo chí xuất bản hàng nghìn tờ, hàng chục nghìn tờ mỗi số thì có ngần ấy người đọc và xem, chưa kể còn truyền tay nhau đọc vậy số người xem hơn rất nhiều ở một triển lãm”.
Họa sĩ Lê Minh Khôi với các đồng nghiệp báo chí
Sinh năm 1968, kém năm kém tháng chẳng đáng là bao nhưng lại khác nhiều về vận số so với tuổi 1962, 63 của một số những anh em bạn bè trong giới mỹ thuật, nhưng Lê Nguyên Khôi có sự thiệt thòi của một họa sĩ không chịu mở mang thị trường và PR tiếp thị cho chính mình. Lê Nguyên Khôi hình như hợp với xu thế sống chậm đang được lựa chọn bây giờ, hoặc tạng của anh vậy ngay tự bản năng sâu kín thì đến bạn bè thân đôi khi còn phải ái ngại bởi đó sẽ là một cơ may khi được thành bạn bè với Lê Nguyên Khôi chính vì sự bình yên, an tâm, một cảm giác mà đời thường không hẳn là dễ kiếm. Và nhất là điều đó được thể hiện rõ nếu có dịp đến nhà xem tranh của Lê Nguyên Khôi sẽ thấy được sự bình yên. Là họa sĩ nhưng Lê Nguyên Khôi luôn giữ được sự chừng mực, giữ được sự thư thái ấm êm cho cá nhân và cả gia đình, cũng là một giá trị đang dần hiếm hoi và luôn cần giữ gìn, bảo vệ giữa những chộn rộn xô bồ đang diễn ra mỗi khắc giờ.Nhưng cũng không hẳn như vậy, có một số bạn bè thân thiết với anh, số rất ít thôi, hiểu Khôi và tính cách của anh, có người gọi đùa trêu anh với cái tên Khôi điên. Khi chúng tôi thắc mắc hỏi anh về cái tên ấy, Khôi chỉ cười, và anh thừa nhận, có những giây phút nào đó, có những khoảnh khắc nào đó, hình như anh có điên thật. Anh điên vì đã có những lúc mình cảm thấy bức bối vì không thoát ra khỏi cái bóng của chính con người anh. Anh thừa nhận anh luôn là kẻ lữ hành đơn độc đi tìm những thăng hoa chợt đến và cũng chợt đi của cảm xúc, của những "Đam mê cháy bỏng nhưng thường kết thúc bàng bạc” theo như cách anh nói. Vẽ khi cảm xúc đòi hỏi phải cầm cọ,khi cây cọ trên tay dường như bất lực không biểu đạt được những chất chứa trong anh, anh lại xách chiếc máy ảnh lên đường. "Chụp ảnh và chơi ảnh với tôi chưa bao giờ là chuyên nghiệp, nhưng tình yêu với nhiếp ảnh chưa bao giờ dừng chảy trong tôi. Đơn giản chỉ vì những tấm ảnh chứa đựng những khoảnh khắc một qua và không bao giờ trở lại”, anh nói. Vẽ và viết. Anh viết nhiều, truyện ngắn và những tập thơ nhỏ in rải rác từ những năm 1990. Gần đây nhất, năm 2016, Khôi ra mắt liền hai cuốn sách, một tập Bút ký và tản văn với tựa sách là “ Đi”, và một tập thơ với tựa là “ Về”.
Viết lời tựa cho tập Bút ký và tản văn của Khôi, nhà thơ Bằng Việt đã viết có đoạn thế này: “ Khi tác giả đã lựa chọn một thể loại rất khó là thể loại tản văn, thì phải dụng công, rất kỹ tính, rất biết cách chọn lọc tình huống và ấn tượng, chi tiết và cảm xúc, cũng như rất chịu khó để các bài tản văn của mình không bị lai tạp vào với bất cứ thể loại nào khác, cũng như không chịu ảnh hưởng bởi bất cứ tác giả nào khác ! “Khôi là người như vậy, như anh tự nhận mình là “Con voi đơn độc cứ lầm lũi đi trong khu rừng già nghệ thuật”.
Trầm tĩnh và hiền hòa, lặng thinh và nhường nhịn, văn là người, và nếu tranh cũng là người, thì hội họa Lê Nguyên Khôi y như con người anh, luôn cần, luôn bền vững, luôn phải song hành giữa cuộc đời, để neo giữ những điều tử tế dù không hẳn là ở một cõi nào, không len lỏi những giá như thầm kín, Lê Nguyên Khôi (của hội họa) quyết liệt hơn, máu lửa hơn và bốc đồng hơn thế này.
Thúy Hằng