Bà Ngô Thị Tuyết tất bật làm bài tới (bài chòi) trong những ngày cuối năm
Thế nhưng, ít ai biết rằng hiện chỉ có duy nhất một phụ nữ lớn tuổi ở đất Huế vẫn miệt mài, gắn bó với nghề sản xuất loại bài tới này để phục vụ nhu cầu cho cộng đồng vui Xuân.
Thôn Địa Linh (xã Hương Vinh, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế) là địa phương nổi tiếng với các nghề cổ truyền gắn với ngày Tết. Ngoài “sản xuất” ông Công ông Táo, thì nghề làm bài tới cũng đã được tồn tại từ hàng trăm năm nay. Thế nhưng, cái nghề này chỉ là “lấy công làm lãi” nên những thế hệ trẻ sau này không ai muốn theo nữa. Chỉ một mình bà Ngô Thị Tuyết vẫn duy trì, bảo tồn nghề truyền thống 4 đời của tổ tiên mình.
Bài tới của người Huế là bộ gồm 30 cặp quân bài, với nhiều hình ảnh minh họa siêu thực. Ban đầu trò chơi dân gian bài tới chỉ diễn ra trong các gia đình, hoặc nhóm ít người; sau này khi trò chơi này lan rộng ra cộng đồng cư dân thì trở thành bài chòi. Ở các tỉnh, thành khác của khu vực Nam Trung Bộ, các nghệ nhân ở mỗi vùng đã biến đổi một phần tên gọi và hình họa của nó cho phù hợp với tâm lý văn hóa, nghệ thuật của mỗi địa phương.
Những ngày cuối năm này, căn nhà nhỏ của bà Tuyết ngổn ngang những quân bài còn thơm mùi giấy mới, chuẩn bị đóng gói các bộ bài tới để kịp gửi đi cho khách ở tỉnh lẻ. Thị trường trong tỉnh thì nhiều người tìm đến tận nhà để nhận hàng. Mặc dù chỉ một mình với nhiều công đoạn của nghề làm bài tới, nhưng mỗi ngày bà Tuyết cũng cho “ra lò” được khoảng 100 bộ.
Người phụ nữ này kể rằng: Để làm được một quân bài phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau, từ đổ mực vào mộc bản, tra giấy vào khuôn, dán giấy họa tiết mặt sau quân bài, đóng dấu đỏ lên những quân bài được quy định… Khuôn dùng cho in bài tới phải được chế tác từ gỗ cây thị để có đủ độ dẻo. Các quân bài được in từ giấy dó nên phải thực hiện thêm công đoạn dán nhiều lớp giấy để bài cứng, phơi nhanh khô rồi mới đi cắt xén thành từng quân bài.
“Vì nghề này là nghề truyền thống và bài chòi đã trở thành di sản văn hóa của thế giới nên tôi muốn duy trì, bảo tồn chứ thu nhập thì không đáng bao nhiêu. Những người trẻ ở làng không còn ai muốn theo nghề. Chính những đứa con của tui, sau này chúng nó lo việc làm của mình, cũng không còn ai nối nghiệp nữa”, bà Ngô Thị Tuyết tâm sự.
Theo bà Tuyết, trong những ngày Tết người thân trong gia đình bà thường tập trung chơi bài tới để lấy niềm vui đầu năm. “Bài tới chơi vui là chính, vì ít tính ăn thua. Vui nhất là khi chơi mà có những câu hò như: Đi đâu ôm tráp đi hoài/Cử nhân không thấy tú tài cũng không... hoặc là Tôi đây vốn thiệt con ầm/ Ai to gan thì đánh ai sợ lầm thì thôi. Mỗi quân bài có những câu hò rất thú vị”, bà Tuyết kể.
Theo các nhà nghiên cứu, hiện nay di sản bài chòi ở Huế vẫn đang gặp nhiều khó khăn trong công tác bảo tồn, phát triển, trao truyền cho các thế hệ sau. Do vậy cần tổ chức khảo sát, kiểm kê, đánh giá toàn diện thực trạng về các giá trị văn hóa truyền thống của di sản nghệ thuật bài chòi trên địa bàn tỉnh. Kết hợp việc tổ chức lễ hội truyền thống tại các di tích với hội bài chòi và các hoạt động vui chơi giải trí khác để thu hút du khách trong và ngoài nước. Đặc biệt cần phục dựng những giá trị chân xác của bài chòi đưa vào trình diễn trong các kỳ Festival Huế nhằm giới thiệu, quảng bá về loại hình nghệ thuật độc đáo này. Và khuyến khích cộng đồng địa điểm tham gia các hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị nghệ thuật bài chòi truyền thống.
Sơn Thùy