Người Hà Nhì ở cực Tây Tổ quốc giữ nghề truyền thống

Sức sống văn hóa truyền thống Hà Nhì

Xã Sín Thầu được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Sín Thầu, Sen Thượng và Leng Su Sìn thuộc huyện Mường Nhé cũ. Sau sắp xếp, địa phương có diện tích tự nhiên 516,42km², là xã có diện tích lớn nhất tỉnh Điện Biên, với dân số trên 6.000 người, trong đó đồng bào Hà Nhì chiếm đa số. Sín Thầu còn có đường biên giới dài, có mốc số 0 – điểm giao giữa ba nước Việt Nam, Trung Quốc và Lào, cùng Cột cờ A Pa Chải tại vùng cực Tây của Tổ quốc.

Cộng đồng người Hà Nhì ở Sín Thầu gồm hai ngành Hà Nhì Lạ Mí và Hà Nhì Cồ Chồ. Qua quá trình định cư, lập bản, người Hà Nhì đã tạo dựng và gìn giữ nhiều phong tục, tập quán, hình thức sinh hoạt văn hóa mang dấu ấn riêng.

Văn hóa truyền thống Hà Nhì được thể hiện qua lời ca, tiếng hát, điệu múa, nhạc cụ, trò chơi và văn học dân gian, phản ánh quá trình lao động, đấu tranh, chinh phục tự nhiên cùng khát vọng về cuộc sống bình yên, no ấm, hạnh phúc.

Thời gian qua, cấp ủy, chính quyền xã Sín Thầu luôn quan tâm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian. Tại các bản có đồng bào Hà Nhì sinh sống, các đội văn nghệ được duy trì, tham gia trình diễn, truyền dạy nghi lễ truyền thống và nghệ thuật trình diễn dân gian. Phong trào xây dựng bản làng, gia đình văn hóa cũng được đẩy mạnh, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân.

Trong kho tàng văn hóa ấy, trang phục truyền thống là một thành tố quan trọng, vừa thể hiện quan niệm thẩm mỹ, vừa lưu giữ tri thức và kỹ thuật thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trang phục nữ Hà Nhì gây ấn tượng bởi sự phối hợp màu sắc nổi bật trên nền vải chàm sẫm. Bộ trang phục gồm áo, mũ, yếm và dây lưng, được hoàn thiện qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khéo léo. Trong đó, chiếc áo là phần cầu kỳ nhất, với những mảng vải màu và đường thêu được bố trí tại cổ, lưng, vai, tay áo, ngực và gấu áo.

Các họa tiết chủ yếu sử dụng gam màu đỏ, xanh, kết hợp kỹ thuật thêu và chắp ghép vải màu. Những đường nét, hình khối gợi hình răng lược, núi cao, núi thấp tạo nên diện mạo riêng cho trang phục Hà Nhì. Mỗi chi tiết góp phần làm nên vẻ đẹp của bộ trang phục, đồng thời thể hiện kinh nghiệm và sự sáng tạo của người phụ nữ trong quá trình làm nghề.

Để hoàn thiện một bộ trang phục, người làm phải trải qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, xử lý vải, đo, cắt đến khâu, ghép vải màu và thêu hoa văn. Kỹ thuật được truyền lại chủ yếu trong gia đình, qua sự hướng dẫn của bà, mẹ và chị em. Những cô gái Hà Nhì thường làm quen với việc may vá, thêu thùa từ sớm, từng bước học cách tạo nên các sản phẩm phục vụ sinh hoạt và những dịp lễ, Tết.

Năm 2023, “Tri thức dân gian Nghệ thuật làm trang phục của người Hà Nhì ở các xã Sín Thầu, Leng Su Sìn, Sen Thượng, Chung Chải” tỉnh Điện Biên được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh góp phần khẳng định giá trị của nghề thủ công truyền thống, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, trao truyền kỹ thuật và duy trì thực hành di sản trong cộng đồng.

Trao truyền nghề, phát huy giá trị di sản

Để những kỹ thuật làm trang phục tiếp tục được duy trì trong đời sống, xã Sín Thầu tổ chức 2 lớp truyền dạy nghệ thuật làm trang phục truyền thống của người Hà Nhì nhóm Lạ Mí. Theo kế hoạch của Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã, các lớp được tổ chức tại nhà văn hóa bản A Pa Chải và bản Sen Thượng, với 4 nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn.

Hai lớp có sự tham gia của 66 học viên, trong đó bản A Pa Chải có 31 học viên, bản Sen Thượng có 35 học viên. Lớp tại bản A Pa Chải diễn ra từ ngày 28.10 đến 3.11; lớp tại bản Sen Thượng từ ngày 5 đến 11.11.

Tại các lớp, học viên được nghệ nhân hướng dẫn trực tiếp từng công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, đo, cắt vải đến khâu, chắp ghép, can vải màu, thêu hoa văn, làm cúc và khuy áo. Thông qua thực hành, người học từng bước nắm vững kỹ thuật và hoàn thiện sản phẩm trang phục.

Bên cạnh việc tiếp nhận kỹ thuật làm trang phục, lớp tập huấn còn tạo dịp để học viên và nghệ nhân trao đổi, học hỏi kinh nghiệm trong xây dựng phong trào văn hóa, văn nghệ ở cơ sở; mở rộng các hình thức sinh hoạt cộng đồng và hoạt động của đội văn nghệ.

Qua đó, hoạt động hướng tới nâng cao hiệu quả bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc Hà Nhì, gắn với phát triển du lịch bền vững trên vùng đất biên cương Điện Biên.

Điểm nhấn của hoạt động là sự tham gia trực tiếp của các nghệ nhân là những người am hiểu văn hóa, nắm giữ kỹ thuật và kinh nghiệm làm trang phục trong cộng đồng.

Việc truyền dạy thông qua thực hành tạo điều kiện để học viên tiếp nhận tri thức từ chính những người đang duy trì nghề, qua đó góp phần hình thành lực lượng có khả năng tiếp tục gìn giữ và hướng dẫn các thế hệ sau.

Theo Ban tổ chức, hoạt động nhằm triển khai hiệu quả nội dung thành phần số 4 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa năm 2026.

Không chỉ giúp học viên tiếp cận kỹ thuật làm trang phục truyền thống, các lớp truyền dạy còn góp phần phát huy vai trò của nghệ nhân, củng cố hoạt động văn hóa ở cơ sở và khuyến khích cộng đồng chủ động gìn giữ di sản.

Đây cũng là cơ sở để Sín Thầu tiếp tục bảo tồn bản sắc văn hóa Hà Nhì, đưa các giá trị truyền thống trở thành nguồn lực phục vụ phát triển du lịch bền vững nơi biên cương cực Tây của Tổ quốc.