Khi người nông dân kể chuyện làng bằng những con rối mộc

VHO - Ra đời từ lao động và ký ức làng quê, rối cạn Tế Tiêu trở thành loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, được cộng đồng gìn giữ và tiếp tục lan tỏa trong không gian văn hóa đương đại.

Rối cạn Tế Tiêu (Mỹ Đức, Hà Nội) ra đời cách đây khoảng 400 năm và đến nay vẫn được người dân địa phương gìn giữ, phát triển. Năm 2021, rối cạn Tế Tiêu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị của di sản mà còn đặt ra trách nhiệm trong việc bảo tồn, truyền dạy và phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo trong đời sống đương đại.

Giữ hồn làng quê qua nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu

Hiện nay, rối cạn Tế Tiêu đã trở thành hoạt động văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân làng, đặc biệt trong các dịp hội hè, lễ, Tết.

Rối cạn Tế Tiêu ra đời và tồn tại từ chính đời sống lao động của người nông dân. Những người làm rối là những người gắn bó với ruộng đồng, ban ngày làm nông, ban tối tụ họp để đục đẽo gỗ, tập diễn, luyện hát.

Nghề được truyền dạy qua nhiều thế hệ bằng kinh nghiệm, sự quan sát, bắt chước và tình yêu dành cho văn hóa làng.

Xuất phát từ nền tảng ấy, con rối Tế Tiêu mang dáng vẻ rất riêng. Chất liệu chủ yếu là gỗ sung – loại gỗ quen thuộc của vùng quê Bắc Bộ.

Tạo hình con rối không trau chuốt cầu kỳ, đôi khi còn thô mộc, ngô nghê nhưng lại giàu thần thái và cảm xúc. Mỗi con rối là hình ảnh quen thuộc của đời sống nông thôn như người nông dân, ông lão, bà cụ, chú bé hay những nhân vật bước ra từ cổ tích và tuồng tích dân gian.

Khác với múa rối nước, rối cạn Tế Tiêu được trình diễn hoàn toàn trên sân khấu khô. Các con rối không có mặt nước hỗ trợ chuyển động, đòi hỏi người nghệ nhân phải điều khiển bằng kỹ thuật thuần thục, kết hợp nhịp nhàng giữa tay, chân và cảm xúc biểu diễn.

Chính điều này khiến rối cạn đòi hỏi sự tinh tế, kinh nghiệm và khả năng nhập vai sâu sắc của người biểu diễn.

Giữa không gian hiện đại, những con rối gỗ giản dị xuất hiện trên sân khấu cạn, không thủy đình, không hiệu ứng trình diễn cầu kỳ. Sự giản lược ấy lại tạo nên dấu ấn riêng cho múa rối cạn Tế Tiêu – một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của vùng đất Tế Tiêu (Mỹ Đức, Hà Nội).

Một điểm đặc sắc khác của rối cạn Tế Tiêu là việc tích hợp các trích đoạn tuồng cổ vào nghệ thuật rối. Những tích trò quen thuộc như Thoát Hoan chui ống đồng, Thạch Sanh chém trăn tinh, Thánh Gióng đánh giặc Ân… được chuyển tải bằng ngôn ngữ tạo hình mộc mạc nhưng giàu kịch tính.

Khi di sản bước ra khỏi làng, chạm tới trái tim khán giả hôm nay

Buổi biểu diễn và trải nghiệm múa rối cạn Tế Tiêu diễn ra cuối tuần qua tại Lotte Mall West Lake Hanoi do Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng - Trưởng phường rối Tế Tiêu (Mỹ Đức, Hà Nội) thực hiện, không chỉ đơn thuần là một buổi xem rối, mà được thiết kế như một không gian trải nghiệm văn hóa trọn vẹn.

Nội dung chương trình gồm biểu diễn các tích trò rối cạn truyền thống, giới thiệu lịch sử hình thành và những đặc trưng nghệ thuật của rối cạn Tế Tiêu, cùng phần giao lưu trực tiếp giữa nghệ nhân và khán giả.

Trong không khí gần gũi, nhiều câu hỏi được đặt ra xoay quanh cách làm con rối, kỹ thuật điều khiển, cũng như quá trình theo nghề và gìn giữ di sản.

Phần giao lưu đặc biệt thu hút sự tham gia của các em nhỏ. Nhiều em chăm chú quan sát từng động tác của con rối, hào hứng khi được tận tay chạm vào, thử điều khiển và đặt câu hỏi cho nghệ nhân.

Sự tò mò, thích thú hiện rõ trên gương mặt các em khi nhận ra rằng múa rối không chỉ có rối nước như các em từng biết.

Bạn nhỏ Ánh Tuyết chia sẻ: “Con cứ nghĩ múa rối lúc nào cũng phải có nước. Hôm nay con thấy rối không có nước mà vẫn rất hay. Con rối nhìn đơn giản nhưng lại biết kể chuyện và cử động rất thú vị. Con thích nhất là được thử cầm rối và nghe các bác kể chuyện làm con rối”.

Không chỉ trẻ em, buổi giao lưu còn để lại nhiều cảm xúc với khán giả lớn tuổi. Nhiều khán cho biết, rối cạn Tế Tiêu rất mộc mạc, câu hát quen, tiếng trống, tiếng đàn nghe rất gần gũi.

Và họ mong rằng loại hình nghệ thuật này sẽ được lan tỏa nhiều hơn, được gìn giữ và truyền dạy cho thế hệ trẻ, để mai sau con cháu vẫn biết đến và trân trọng những giá trị văn hóa của cha ông.

Những chia sẻ mộc mạc ấy cho thấy rối cạn Tế Tiêu không chỉ là di sản của quá khứ, mà vẫn đang sống trong đời sống cộng đồng hôm nay.

Khi trẻ em tìm thấy sự tò mò và hứng thú, người lớn tuổi tìm thấy ký ức và niềm xúc động, đó chính là lúc di sản được tiếp nối một cách tự nhiên và là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa làng quê giữa xã hội hiện đại.

Trong hành trình gìn giữ rối cạn Tế Tiêu, vai trò của các nghệ nhân là vô cùng quan trọng. Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng– người sinh ra và lớn lên trong gia đình gắn bó với nghệ thuật rối đã dành nhiều năm tâm huyết để phục hồi, truyền dạy và đưa rối cạn đến gần hơn với công chúng.

Từ không gian làng quê đến các không gian văn hóa hiện đại, rối cạn Tế Tiêu đang từng bước tìm được chỗ đứng mới, phù hợp với nhịp sống đương đại mà vẫn giữ được cốt lõi truyền thống.