Điện ảnh và di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo

VHO - Chiều 15.9, tại Hà Nội, Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức tọa đàm “Điện ảnh và Di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo”.

Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông tham dự toạ đàm.

Di sản - nguồn cảm hứng sáng tạo cho điện ảnh

Tọa đàm diễn ra với ba phiên thảo luận, lần lượt xoay quanh các chủ đề: di sản - nguồn cảm hứng sáng tạo trong điện ảnh và câu chuyện ươm mầm tài năng; quay phim tại di sản - cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo; từ di sản đến công nghiệp sáng tạo - cơ hội cho các địa phương.

Phát biểu tại tọa đàm, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông cho rằng chủ đề của chương trình có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển văn hóa.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển bền vững; đồng thời đặt yêu cầu phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.

Theo Thứ trưởng Tạ Quang Đông, đối với điện ảnh, yêu cầu lâu dài là đặt tài năng và sức sáng tạo của con người ở vị trí trung tâm, chuyển từ tư duy chủ yếu đào tạo người làm nghề sang chú trọng hơn việc phát hiện và phát triển tài năng sáng tạo.

Một nền điện ảnh muốn có những tác phẩm có giá trị và sức cạnh tranh quốc tế phải bắt đầu từ kịch bản, người viết, đạo diễn, nhà sản xuất cùng đội ngũ chuyên môn được đào tạo bài bản, có tư duy mới và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế.

Thứ trưởng cũng nhấn mạnh phát triển điện ảnh cần gắn với khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa của dân tộc. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới.

Tuy nhiên, việc khai thác di sản thông qua điện ảnh đòi hỏi sự hiểu biết, tôn trọng tính xác thực và trách nhiệm đối với lịch sử, văn hóa. Theo ông, sáng tạo không đối lập với bảo tồn; sáng tạo có trách nhiệm có thể giúp di sản được nhận thức sâu hơn và có đời sống mới trong xã hội đương đại.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông đánh giá cao chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám, từ Cuộc thi “Hiền tài hôm nay”, Tuần phim “Hiền tài và Hào khí Thăng Long” đến tọa đàm “Điện ảnh và di sản”.

Theo Thứ trưởng, các hoạt động đã tạo không gian để di sản gặp gỡ thế hệ sáng tạo mới, đồng thời kỳ vọng từ những trao đổi tại tọa đàm sẽ có thêm các đề xuất cụ thể về đào tạo, phát hiện, trọng dụng tài năng và cơ chế để điện ảnh tiếp cận, phát huy giá trị di sản.

Phát biểu đề dẫn toạ đàm, TS. Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam mở rộng khái niệm di sản từ những di tích, công trình kiến trúc, danh thắng tới lịch sử, ký ức cộng đồng, phong tục, lễ hội, tiếng nói, âm nhạc, nghệ thuật, nghề truyền thống, tri thức dân gian và những giá trị tinh thần tạo nên bản sắc của mỗi vùng đất.

Theo TS. Ngô Phương Lan, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị được trao truyền từ quá khứ trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo hôm nay và tạo ra những giá trị mới cho tương lai. 

Với ngôn ngữ đặc thù của hình ảnh chuyển động, điện ảnh không chỉ ghi lại hay minh họa di sản mà còn có thể khơi mở câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị quen thuộc và đưa chúng đến với công chúng bằng cách nhìn mới. Qua đó, di sản có thể đi vào đời sống đương đại và trở thành chất liệu cho sáng tác.

Bà cho rằng để làm được điều đó cần có tài năng và môi trường sáng tạo thuận lợi. Ở góc độ công nghiệp nội dung, tài năng và thị trường cũng không thể tách rời. Tác phẩm tốt tạo ra công chúng, công chúng góp phần hình thành thị trường; các yếu tố được kết nối trong một hệ sinh thái sáng tạo sẽ tạo nền tảng cho công nghiệp điện ảnh phát triển bền vững.

Bước vào phiên thảo luận thứ nhất, các đại biểu tập trung vào khoảng cách giữa một giá trị di sản và một câu chuyện điện ảnh có khả năng chạm tới công chúng. Việt Nam có nguồn chất liệu dồi dào từ lịch sử, di tích, nhân vật, nghề truyền thống, tập quán và ký ức cộng đồng, song điện ảnh không thể chỉ dừng ở việc minh họa những giá trị ấy.

Câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để người trẻ tiếp cận lịch sử, di sản bằng một tâm thế chủ động; không chỉ quan sát, tìm hiểu mà còn có nhu cầu kể lại di sản bằng ngôn ngữ của thế hệ mình. Trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng có vai trò trong việc đưa nội dung lịch sử, văn hóa đến công chúng trẻ, việc đổi mới phương thức kể chuyện trở thành một yêu cầu đáng chú ý.

Nội dung này được kết nối với Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay”, nơi người trẻ tiếp cận những câu chuyện về tri thức, người thầy, tài năng, sự học và cống hiến bằng ngôn ngữ điện ảnh. Phiên thảo luận có TS. Trần Hoài, GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, đạo diễn, NSND Khải Hưng, TS. Lê Thị Thu Hương và đạo diễn Hà Lệ Diễm; đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp điều phối.

Quay phim tại di sản - Cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo

Phiên thứ hai chuyển từ câu chuyện ý tưởng sang thực tiễn sản xuất. Khi một di sản trở thành bối cảnh điện ảnh, nhu cầu sáng tạo của đoàn phim và yêu cầu bảo tồn cùng tồn tại trong một không gian.

Đoàn phim có thể cần ánh sáng, thiết bị, góc máy, dàn dựng, đạo cụ và thời gian sản xuất phù hợp, trong khi đơn vị quản lý phải bảo đảm hiện trạng, an toàn và hạn chế những tác động tới công trình, hiện vật, cảnh quan.

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là “có được quay phim tại di sản hay không”, mà là xây dựng những nguyên tắc, giải pháp kỹ thuật và quy trình phối hợp để hoạt động điện ảnh diễn ra mà không đánh đổi giá trị di sản.

Phiên thảo luận có đạo diễn, NSƯT Đặng Thái Huyền; nhà sản xuất, nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan; nhà quay phim, NSƯT K’Linh; TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám; bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa, đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội. Nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc điều phối phiên thảo luận.

Ở phiên thứ ba, câu chuyện được mở rộng từ trường quay và tác phẩm điện ảnh tới chuỗi giá trị của công nghiệp sáng tạo. Một di tích, công trình kiến trúc hay không gian văn hóa khi xuất hiện ấn tượng trên màn ảnh có thể tạo dấu ấn trong trí nhớ khán giả, từ đó thúc đẩy nhu cầu tìm hiểu và trải nghiệm.

Tuy nhiên, để sức lan tỏa của điện ảnh tạo ra giá trị bền vững, cần kết nối tài nguyên văn hóa và bối cảnh sản xuất với hình ảnh điểm đến, du lịch văn hóa, sản phẩm sáng tạo và khả năng tiếp tục thu hút các dự án điện ảnh.

Điều này đòi hỏi địa phương không chỉ coi đoàn phim là hoạt động quảng bá mà cần chủ động xây dựng môi trường thuận lợi cho sản xuất, đồng thời kết nối điện ảnh với văn hóa, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo khác.

Phiên thảo luận có PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, đạo diễn, NSƯT Phi Tiến Sơn, đạo diễn Phan Đăng Di, TS. Nguyễn Mạnh Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình và bà Bùi Thị Hương Thủy, Trưởng phòng Nghệ thuật và Công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội; bà Phan Cẩm Tú điều phối.

Từ ba phiên thảo luận, tọa đàm đặt ra một cách nhìn rộng hơn về mối quan hệ giữa điện ảnh và di sản. Di sản có thể cung cấp chất liệu và cảm hứng; tài năng sáng tạo chuyển hóa những giá trị ấy thành câu chuyện; môi trường sản xuất bảo đảm cho tác phẩm được hình thành; và sau cùng, điện ảnh có thể góp phần đưa di sản trở lại đời sống thông qua những giá trị văn hóa, xã hội và kinh tế mới.

Đây cũng là hướng tiếp cận được TS. Ngô Phương Lan nhấn mạnh: câu hỏi không chỉ là làm thế nào đưa di sản lên màn ảnh, mà là làm thế nào để di sản trở thành nguồn lực cho sáng tạo, những sáng tạo ấy đi vào đời sống, tiếp cận công chúng và trở thành một phần của công nghiệp văn hóa Việt Nam.