Câu chuyện từ một vở xiếc: Khi công nghệ gặp gỡ nghệ thuật truyền thống!

VHO - Kể từ lúc bắt đầu công chiếu ngày 25.9.2026 ở Hà Nội, vở xiếc “Sơn Thần Thuỷ Quái” đã tạo ra một hiện tượng hiếm có trong ngành Xiếc Việt Nam khi hơn 1.200 chỗ ngồi của sân khấu Rạp Xiếc Trung ương liên tục “kín chỗ”.

Sơn Thần Thủy Quái không phải là câu chuyện hoàn toàn mới với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Cách đây 20 năm, Rạp Xiếc Trung ương đã từng dàn dựng Sơn Tinh - Thủy Tinh. 

NSND Tống Toàn Thắng đóng vai Sơn Tinh trong phiên bản năm 2006. Hai thập niên sau, câu chuyện trở lại nhưng với một diện mạo khác. Đằng sau hiện tượng này là cả một câu chuyện dài về sự gặp gỡ giữa công nghệ và nghệ thuật truyền thống. 

Công nghệ làm cho sân khấu trở nên lớn hơn 

Sau hơn 40 năm làm nghề xiếc, NSND Tống Toàn Thắng vẫn giữ một quan niệm giản dị: Nghệ thuật muốn tồn tại thì phải có khả năng vận động cùng đời sống. 

Xiếc trước hết vẫn phải là xiếc. Kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ là những giá trị không thể thay thế. Nhưng trên nền tảng ấy, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện mới.

Nhưng điều quan trọng là những chất liệu ấy phải phục vụ cho câu chuyện, chứ không biến xiếc thành một cuộc trình diễn công nghệ. Bởi vậy, những câu chuyện Việt Nam trở thành nguồn chất liệu quan trọng. Thạch Sanh, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Tấm Cám, hình tượng người lính hay con người vùng biên giới… đều có thể được kể bằng ngôn ngữ của xiếc.

Từ một nghệ sĩ biểu diễn, NSND Tống Toàn Thắng dần bước sang một vai trò khác: Người phải chịu trách nhiệm với hướng đi của cả một tập thể. Đó là sự thay đổi không chỉ về vị trí mà còn về cách nhìn nghề. 

Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng trong tư duy của một nghệ sĩ khi bước sang vai trò quản lý nghệ thuật. Sân khấu không còn chỉ là nơi để một cá nhân thể hiện khả năng, mà trở thành không gian làm việc chung của đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ sân khấu, kỹ thuật viên và đội ngũ công nghệ.

Công nghệ không được làm người nghệ sĩ nhỏ đi

Trong câu chuyện về sân khấu hiện đại, công nghệ ngày càng trở thành một thành tố rõ nét trong tư duy của NSND Tống Toàn Thắng. Ông không xem 3D Mapping, ánh sáng, hình ảnh hay các công nghệ trình chiếu là đích đến. 

“Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu “hoành tráng” hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm”, NSND Tống Toàn Thắng khẳng định.

Với Sơn Thần Thủy Quái, cách tiếp cận ấy được thể hiện khá rõ. Nếu chỉ dùng công nghệ để dựng một phông nền núi non, biển cả, công nghệ mới dừng lại ở phần trang trí. 

Điều đáng nói hơn cả là khi hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện, công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ sân khấu, khi đó, nghệ sĩ không còn đơn thuần biểu diễn trước một màn hình. Họ tương tác với không gian sân khấu được mở rộng bởi công nghệ, để cùng tạo nên một chỉnh thể biểu đạt mới.

Cách làm này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn với nghệ sĩ. Người nghệ sĩ không thể chỉ quan tâm một động tác khó đến đâu, mà còn phải hiểu động tác ấy nằm ở đâu trong tổng thể tác phẩm, phục vụ câu chuyện gì, tạo cảm xúc gì và kết nối với khán giả như thế nào. 

Đó là sự thay đổi từ tư duy “biểu diễn một tiết mục” sang tư duy “tham gia sáng tạo một tác phẩm”.

Đưa xiếc đến gần thế hệ khán giả mới

Đổi mới sân khấu cũng đồng nghĩa với việc tìm cách tiếp cận những lớp khán giả mới. 

Một trong những ý tưởng được NSND Tống Toàn Thắng hướng tới là xây dựng những vở diễn có nhân vật, hình ảnh và thế giới gần với game mà giới trẻ quen thuộc, sau đó chuyển hóa bằng ngôn ngữ xiếc.

Ông cũng tính tới khả năng hợp tác với các đơn vị phát triển game tại Việt Nam để tạo ra những sản phẩm có sự giao thoa giữa hai lĩnh vực. Mục tiêu không phải biến sân khấu xiếc thành một trò chơi điện tử, mà tìm một điểm chạm để người trẻ nhận ra rằng xiếc cũng có thể bước vào những thế giới mà họ quan tâm.

Đồng thời, nền tảng vé trực tuyến cho phép khán giả dễ dàng tra cứu lịch diễn, chủ động chọn vị trí chỗ ngồi và thực hiện thanh toán nhanh chóng.

Từ góc độ vận hành, đây là những thay đổi tưởng chừng rất cụ thể nhưng lại tạo ra bước chuyển quan trọng: Thay vì phụ thuộc vào cách bán vé truyền thống hay chờ đợi khán giả tìm đến rạp, các đơn vị đã chủ động mở ra phương thức kết nối hiện đại, thuận tiện hơn với công chúng.

Phía sau ánh đèn sân khấu

Vở xiếc Sơn Thần Thuỷ Quái có khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người.

Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã cải tạo sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương thành sân khấu nước, có hệ thống phun với gần 300 ống nước và thoát nước.

LumiShow, VietArt là doanh nghiệp công nghệ số sản xuất visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số, xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình.

Trong quá trình đó, các công cụ AI đồ họa được sử dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng và thử nghiệm các phương án tạo hình. Từ những hình dung ban đầu về núi rừng, biển cả, thế giới thần thoại đến các lớp hình ảnh chuyển động trên sân khấu, công nghệ giúp quá trình thử nghiệm trở nên nhanh và trực quan hơn.

Những phương án phù hợp sau đó tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping để đáp ứng yêu cầu của kịch bản, không gian sân khấu và chuyển động của nghệ sĩ.

AI vì thế không phải một “món trang trí” được đưa vào sau cùng. AI tham gia từ quá trình hình dung thế giới sân khấu, cùng với các công cụ công nghệ số khác mở rộng khả năng thử nghiệm của ê-kíp. Nhưng quyết định cuối cùng về hình ảnh, nhịp điệu và cách kể chuyện vẫn thuộc về những người làm nghệ thuật.

Đáng chú ý, âm nhạc cũng góp phần đáng kể kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật. Khi câu chuyện bước vào cuộc đối đầu giữa Đất và Nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo thành cao trào.

Hiệu quả của Sơn Thần Thủy Quái không đến từ một công nghệ đơn lẻ mà từ khả năng phối hợp nhiều yếu tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu.

Làm mới nghệ thuật truyền thống bằng công nghệ

Sự xuất hiện của công nghệ trên sân khấu đang mở ra những khả năng mới cho nghệ thuật biểu diễn Việt Nam.

Từ một vở diễn cụ thể như Sơn Thần Thủy Quái, việc kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý. Trong đó, công nghệ không chỉ hỗ trợ sân khấu tạo hiệu ứng thị giác, mà còn có thể trở thành một thành tố của quá trình sáng tạo, góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại.

Từ thành công của một chương trình cụ thể, mô hình này đang đặt ra câu hỏi mang tính chiến lược: Làm thế nào để công nghệ tiếp tục trở thành động lực tái sinh nghệ thuật truyền thống? Và làm sao để những điểm sáng như Sơn Thần Thủy Quái không dừng lại ở các hiện tượng riêng lẻ, mà trở thành tiền đề cho một xu hướng phát triển bền vững?

Sự kết hợp này mở ra một cách tiếp cận mới đối với việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống.

Trong bối cảnh thị hiếu công chúng thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi khán giả trẻ ngày càng quen thuộc với hình ảnh số, trải nghiệm tương tác và các sản phẩm đa phương tiện, bảo tồn không nhất thiết chỉ là giữ nguyên hình thức biểu đạt vốn có. Làm mới nghệ thuật truyền thống có thể bắt đầu từ việc tìm cho những giá trị cũ một phương thức kể chuyện mới.

Mô hình hợp tác Nhà nước - doanh nghiệp

Một trong những giá trị đáng chú ý của Sơn Thần Thủy Quái nằm ở chính phương thức hình thành tác phẩm: Liên đoàn Xiếc Việt Nam - một đơn vị sự nghiệp công lập - phối hợp với doanh nghiệp công nghệ số, dưới sự định hướng của Bộ VHTTDL trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn.

Đơn vị nghệ thuật có đội ngũ nghệ sĩ, chuyên môn nghề nghiệp, kinh nghiệm dàn dựng và khả năng khai thác những chất liệu văn hóa. 

Doanh nghiệp công nghệ mang đến nền tảng, nhân lực kỹ thuật, năng lực nghiên cứu - phát triển, khả năng thử nghiệm và tư duy sáng tạo theo hướng mới.

Sự kết hợp sẽ có ý nghĩa hơn khi doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu cuối để cung cấp thiết bị hoặc thực hiện kỹ xảo. Công nghệ cần được tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế mỹ thuật, dàn dựng và hoàn thiện tác phẩm. Khi đó, doanh nghiệp công nghệ trở thành một thành phần của ê-kíp sáng tạo, còn công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật.

Từ đây có thể nhìn thấy vai trò đặc biệt của quan hệ hợp tác Nhà nước - doanh nghiệp trong phát triển nghệ thuật thời đại số. 

Nhà nước không nhất thiết phải tự mình thực hiện toàn bộ quá trình đổi mới công nghệ trong các đơn vị nghệ thuật. Quan trọng hơn là Nhà nước tạo ra cơ chế để nguồn lực xã hội, đặc biệt là doanh nghiệp, có thể tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo và phát triển sản phẩm văn hóa. 

Trong mối quan hệ này, Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm mục tiêu văn hóa; các đơn vị nghệ thuật là chủ thể nắm giữ chuyên môn, tác phẩm và giá trị văn hóa; doanh nghiệp là lực lượng bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường.

Lộ trình để có thêm những “Sơn Thần Thủy Quái”

Từ hiệu quả của một dự án cụ thể, vấn đề đặt ra với cơ quan quản lý nhà nước là làm thế nào để những mô hình tương tự có thể xuất hiện nhiều hơn.

Trước hết, cần chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ từng chương trình sang kiến tạo môi trường cho đổi mới sáng tạo trong nghệ thuật. 

Công nghệ cần được xem là một trong những hướng quan trọng để đổi mới phương thức sáng tạo, sản xuất, trình diễn và phổ biến các sản phẩm văn hóa. Các chương trình, đề án hỗ trợ ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật cần có tầm nhìn dài hạn, thay vì chỉ đầu tư theo từng sự kiện.

Tiếp đó, cần tạo cơ chế để các đơn vị nghệ thuật chủ động hợp tác với doanh nghiệp công nghệ. Cơ quan quản lý có thể đóng vai trò kết nối giữa nhà hát, đoàn nghệ thuật, doanh nghiệp công nghệ, studio sáng tạo, cơ sở đào tạo và chuyên gia để hình thành các dự án liên ngành. Qua đó, công nghệ được lựa chọn dựa trên yêu cầu của tác phẩm, thay vì công nghệ có sẵn được đưa vào tác phẩm một cách cơ học.

Một hướng quan trọng khác là xây dựng cơ chế đặt hàng. Cùng với đó là vấn đề quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác tác phẩm, dữ liệu, công nghệ và phân chia doanh thu.

Đây là những nội dung cần được xác định ngay từ đầu trong các dự án hợp tác, bởi khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào sáng tạo, ranh giới giữa tác phẩm nghệ thuật và giải pháp công nghệ ngày càng trở nên phức tạp.

Nguồn nhân lực cũng cần được xem là một mắt xích then chốt. Những dự án như Sơn Thần Thủy Quái đòi hỏi những người có khả năng làm việc giữa các lĩnh vực: nghệ sĩ hiểu công nghệ, người làm công nghệ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật.

Vì vậy, các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật và công nghệ cần mở rộng hợp tác, hình thành các chương trình đào tạo và dự án thực hành liên ngành, qua đó tạo ra lớp nhân lực mới cho công nghiệp sáng tạo.

Một nền tảng quan trọng khác là dữ liệu và hạ tầng văn hóa số. Khi các tư liệu về di sản, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, mỹ thuật, văn hóa dân gian được số hóa, chuẩn hóa và có cơ chế khai thác phù hợp, nghệ sĩ và doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn nguyên liệu để sáng tạo. Khi các nền tảng và giải pháp công nghệ có thể được dùng lại cho nhiều dự án, chi phí thử nghiệm và sản xuất cũng có thể được giảm xuống.

Lộ trình này có thể bắt đầu từ ba bước: Thử nghiệm - hoàn thiện - nhân rộng.

Nhà nước tạo cơ chế và nguồn lực để thử nghiệm; đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp cùng hoàn thiện sản phẩm trên thực tế; những mô hình chứng minh được hiệu quả sẽ tiếp tục được đầu tư, lưu diễn, chuyển giao và mở rộng sang các loại hình nghệ thuật khác.

Từ xiếc, mô hình có thể mở rộng sang chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng, di sản và nhiều không gian văn hóa khác. Khi đó, mỗi dự án không chỉ tạo ra một sản phẩm mới mà còn giúp tích lũy kinh nghiệm, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực cho những dự án tiếp theo.

Một vở xiếc thành công sẽ có giá trị nhất khi nó không dừng lại ở một đêm diễn. Nếu từ mô hình đó hình thành được những quan hệ hợp tác mới, những công nghệ mới, những sản phẩm mới và những cách tiếp cận mới với nghệ thuật truyền thống, thì Sơn Thần Thủy Quái có thể được nhìn nhận như một điểm khởi đầu cho một hành trình rộng hơn: Từ bảo tồn sang phát triển, từ công nghệ đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái, để các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được sáng tạo, lan tỏa và được nhân dân hưởng thụ bằng ngôn ngữ của thời đại.