Nghệ thuật Xoè Thái ở Lai Châu - Nơi di sản sống cùng thời gian

Mường So – Không gian văn hóa đặc sắc của nghệ thuật Xòe Thái

Mường So, vùng đất thuộc huyện Phong Thổ trước đây, được biết đến là một trong những không gian văn hóa tiêu biểu của người Thái trắng ở Lai Châu. Nơi đây lưu giữ nhiều phong tục, lễ hội, nghệ thuật dân gian, trong đó Xòe Thái giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Khác với những tiết mục biểu diễn được dàn dựng trên sân khấu, xòe trong đời sống truyền thống bắt nguồn từ sinh hoạt cộng đồng, những dịp lễ hội, ngày vui và các cuộc gặp gỡ. Khi tiếng trống, tiếng chiêng vang lên, người dân cùng nắm tay, hòa vào vòng xòe, tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa các thế hệ.

Đặc biệt, nghệ thuật xòe hiện diện trong không gian lễ hội Nàng Han, một lễ hội truyền thống đặc sắc của người Thái trắng Mường So, gắn với truyền thuyết về nữ anh hùng có công bảo vệ quê hương. Những điệu xòe trong hoạt động hội góp phần thể hiện tinh thần đoàn kết, lòng biết ơn tiền nhân và khát vọng cuộc sống bình yên, no ấm.

Giá trị của nghệ thuật xòe ở Mường So không chỉ nằm ở động tác múa mà còn ở mối quan hệ với không gian văn hóa truyền thống. Trang phục, âm nhạc, phong tục và các hình thức sinh hoạt cộng đồng cùng tạo nên môi trường nuôi dưỡng di sản.

Chính sự gắn bó ấy đã giúp Xòe Thái được trao truyền tự nhiên qua nhiều thế hệ, trở thành biểu tượng văn hóa mang đậm dấu ấn của người Thái trắng Lai Châu.

Những sắc thái riêng của Xòe Thái Lai Châu

Cùng thuộc không gian văn hóa Thái Tây Bắc, nhưng nghệ thuật xòe tại mỗi địa bàn ở Lai Châu lại mang những sắc thái gắn với đặc điểm cộng đồng và môi trường thực hành.

Nếu Mường So nổi bật với truyền thống văn hóa người Thái trắng, thì Than Uyên được biết đến với những hoạt động lễ hội, giao lưu văn hóa và các vòng đại xòe thu hút đông đảo người dân, du khách.

Ở Mường So, những phụ nữ Thái trong trang phục áo cóm, váy dài, uyển chuyển theo nhịp trống, tiếng chiêng tạo nên vẻ đẹp mềm mại, thanh lịch. Trong khi đó, tại Than Uyên, những vòng đại xòe với quy mô đông người tạo nên không gian nghệ thuật rộng mở, thể hiện tinh thần đoàn kết và niềm tự hào văn hóa cộng đồng.

Sự khác biệt giữa các địa bàn không nhất thiết nằm ở cấu trúc động tác mà còn thể hiện qua không gian, quy mô tổ chức, trang phục và cách thức đưa nghệ thuật xòe vào đời sống. Trong hệ thống xòe truyền thống, xòe vòng là hình thức tiêu biểu, thể hiện rõ nhất tính cộng đồng. Những bàn tay nắm chặt, bước chân chuyển động nhịp nhàng theo vòng tròn, biểu đạt tinh thần đoàn kết, gắn bó và sự hòa hợp giữa con người.

Bên cạnh đó, những hình thức xòe sử dụng khăn và đạo cụ truyền thống góp phần làm phong phú ngôn ngữ nghệ thuật, thể hiện sự khéo léo và quan niệm thẩm mỹ của đồng bào Thái.

Từ góc độ văn hóa, mỗi động tác xòe đều mang ý nghĩa biểu tượng. Vòng tròn thể hiện sự gắn kết; nhịp bước đồng đều biểu đạt tinh thần đồng thuận; những bàn tay nắm nhau tượng trưng cho sự sẻ chia trong đời sống cộng đồng.

Chính sự thống nhất trong đa dạng đã tạo nên sức hấp dẫn của nghệ thuật Xòe Thái tại Lai Châu, nơi mỗi vùng văn hóa góp phần làm phong phú thêm giá trị của di sản.

Từ di sản nhân loại đến trách nhiệm gìn giữ bản sắc

Tháng 12.2021, nghệ thuật Xòe Thái của Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Lai Châu là một trong bốn tỉnh có cộng đồng thực hành di sản được ghi nhận trong hồ sơ đề cử, cùng với Điện Biên, Sơn La và Yên Bái theo địa giới tại thời điểm ghi danh.

Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hành trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái ở Lai Châu. Tuy nhiên, danh hiệu quốc tế cũng đặt ra yêu cầu gìn giữ di sản một cách bền vững, bảo đảm nghệ thuật xòe tiếp tục tồn tại trong chính đời sống cộng đồng.

Tại các bản làng người Thái ở Mường So, Phong Thổ, Than Uyên và nhiều địa bàn khác, những nghệ nhân, người cao tuổi am hiểu văn hóa truyền thống giữ vai trò quan trọng trong việc trao truyền các điệu xòe cho thế hệ trẻ. Không chỉ hướng dẫn từng động tác, nhịp bước, họ còn truyền lại những tri thức về phong tục, ý nghĩa văn hóa và hoàn cảnh thực hành của từng hình thức xòe.

Để những vòng xòe tiếp tục nối dài

Với lợi thế về cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa các dân tộc, Lai Châu đang có nhiều điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm di sản. Tại Mường So, không gian văn hóa người Thái trắng với kiến trúc nhà sàn, trang phục truyền thống, ẩm thực bản địa, lễ hội Nàng Han và nghệ thuật xòe có thể tạo nên những sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.

Trong khi đó, tại Pắc Ta, những hoạt động lễ hội, giao lưu văn hóa và các vòng đại xòe tại Lễ hội Cốm Co Giàng lần thứ I năm 2026 góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, tạo điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa vùng cao. Tuy nhiên, phát triển du lịch dựa trên di sản cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Người dân phải được tham gia quyết định cách thức giới thiệu, thực hành và khai thác giá trị văn hóa, đồng thời được hưởng lợi từ chính những di sản mà họ đang gìn giữ.

Cùng với đó, việc nghiên cứu, tư liệu hóa những sắc thái xòe ở từng vùng cư trú, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy, duy trì các đội văn nghệ và tạo không gian sinh hoạt văn hóa thường xuyên là những giải pháp cần được quan tâm. B

ảo tồn nghệ thuật Xòe Thái không có nghĩa là giữ nguyên mọi hình thức biểu đạt trong quá khứ, mà quan trọng hơn là gìn giữ được tinh thần, tri thức và những giá trị nhân văn cốt lõi của di sản trong đời sống đương đại.

Từ Mường So đến Than Uyên, những vòng xòe vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa đồng bào Thái ở Lai Châu. Mỗi bước chân, mỗi nhịp trống không chỉ gợi nhắc ký ức bản mường mà còn kết nối các thế hệ trong niềm tự hào về bản sắc dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi những bàn tay vẫn tìm đến nhau trong vòng xòe, di sản ấy không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục được cộng đồng sáng tạo, trao truyền. Đó chính là sức sống bền bỉ của nghệ thuật Xòe Thái – mạch nguồn văn hóa góp phần làm nên chiều sâu bản sắc của vùng đất Lai Châu.