Nghệ sĩ xiếc trả giá đắt vì nghề: Chuyện thường ngày ở huyện

Nghệ sĩ xiếc đánh đu với số phận…

Trong tuần qua, dư luận vô cùng thương tiếc trước cái tin nghệ sĩ xiếc đu dây Yann Arnaud (38 tuổi) của Đoàn xiếc Cirque du Soleil, một đoàn xiếc danh tiếng của Canada bị tử vong sau cú ngã kinh hoàng từ trên cao trong lúc đang biểu diễn tiết mục đu dây trên không tại Mỹ. Arnaud đã qua đời vài tiếng sau khi ngã vì vết thương quá nặng.

Trước đó hơn nửa tháng, Anton Martynov (33 tuổi), một nghệ sĩ xiếc giỏi kinh nghiệm người Nga trong lúc đang biểu diễn trên cao và tuột tay rơi từ độ cao 6 mét xuống sàn sân khấu và bị tổn thương tuỷ sống, chấn thương nặng ở phần đầu. Sau hơn 3 tuần điều trị tích cực nhưng không qua khỏi, nam nghệ sĩ này đã ra đi… Nguyên nhân dẫn tới cú ngã là bởi một dây da đã bị đứt rời trong lúc biểu diễn.

Đạo diễn, NSƯT Hoàng Minh Khánh, Hiệu trưởng Trường Trung cấp NT Xiếc và Tạp kỹ VN chia sẻ về rủi ro này: “Xem clip quay lại cảnh nghệ sĩ Yann Arnaud gặp tai nạn, tôi thấy nhiều khả năng nghệ sĩ này đã không sử dụng khoá dây da ke nên khi quay và chịu lực ly tâm, dây tụt khỏi tay khiến nghệ sĩ này bị văng ra. Hoặc có thể khoá cổ tay chưa sát nên cổ tay không được siết chặt bởi khoá dẫn đến tai nạn”. Là một đạo diễn xiếc có kinh nghiệm hơn 40 năm làm nghề, đạo diễn, NSƯT Hoàng Minh Khánh cho biết một số nguyên nhân cơ bản dẫn đến các tai nạn trong nghề xiếc không chỉ với nghệ sĩ quốc tế mà với các nghệ sĩ xiếc nói chung, trong đó có Việt Nam. Nguyên nhân thứ nhất là do con người, người diễn viên có thể quá chủ quan, quá tự tin vào khả năng của mình hoặc cũng có thể ở trạng thái ngược lại là quá lo lắng, sợ sệt dẫn tới không thực hiện được động tác kỹ thuật. Sự không cẩn thận là một trong những lý do dẫn đến tai nạn bởi diễn viên không chăm lo đến đạo cụ, không tự đánh giá được khả năng của mình. Thứ nữa, các thiết bị đã quá thô sơ, quá cũ. Trong quá trình tập luyện, người diễn viên phải luôn kiểm tra định kỳ đạo cụ, trang thiết bị hằng ngày, từng buổi tập. Thiết bị, đạo cụ tập luyện trong xiếc rất hiện đại không thể sản xuất đại trà và phải được thiết kế riêng, đáp ứng ngặt nghèo các yêu cầu về trọng lượng và độ cao cơ thể của người diễn viên mới có độ an toàn cao.

Chương trình xiếc “Hà Nội của những giấc mơ” của Liên đoàn Xiếc VN do NSND Tạ Duy Ánh dàn dựng Ảnh: C.T.V

Thực tế Xiếc Việt có an toàn?

Ở Việt Nam cũng có một số diễn viên tập luyện, biểu diễn tiết mục trên cao gặp tai nạn nhưng may mắn cho chúng ta, các nghệ sĩ sau điều trị đều đã tiếp tục được nghề. Một trong những nguyên nhân chính mà các chuyên gia đánh giá là do các diễn viên xiếc ở VN thực hiện các động tác kỹ thuật, kỹ xảo không đạt tới độ quá khó như nghệ sĩ quốc tế. Mặt khác, thiết bị đạo cụ tập luyện, biểu diễn ở VN còn quá thô sơ đã khiến cho diễn viên cũng thận trọng hơn khi thực hiện các động tác kỹ thuật, dẫn tới giảm thiểu tối đa những chấn thương trong tập luyện. Ở Trường Trung cấp NT Xiếc và Tạp kỹ VN còn có riêng một ban an toàn lao động thường xuyên cùng với Ban giám hiệu đôn đốc, kiểm tra các đạo cụ tập luyện cho học sinh. Mặt khác, trường còn có một chuyên viên kỹ thuật chuyên treo lắp các thiết bị đạo cụ trên cao để đáp ứng yếu tố an toàn trong tập luyện của thầy và trò.

Theo NSND Tạ Duy Ánh, Giám đốc Liên đoàn Xiếc VN, các yếu tố như thiết bị an toàn, sân khấu hiện đại, đệm thật êm… cũng khó có thể tránh được câu chuyện tai nạn trong xiếc, nhất là do những nguyên nhân khách quan như đang diễn thì bị chuột rút, hoặc những yếu tố ngoài tầm kiểm soát của diễn viên. Theo ông Ánh, đã theo nghiệp xiếc thì đồng nghĩa phải chấp nhận sự rủi ro, thậm chí là cả tử vong vì nghề. Ở Liên đoàn Xiếc VN, tai nạn cũng là “chuyện thường ngày ở huyện”! NSƯT Kim Hạnh, người nổi tiếng với tiết mục Đu cánh diều đã bị ngã gãy tay khi đang cố gắng tập động tác mạo hiểm hơn trên không. Cùng nhiều trường hợp gặp tai nạn khi đang tập luyện hoặc biểu diễn như: Trần Ngọc Mỹ Hạnh, Lê Văn Tài, Lan Hương, Bùi Nhị Linh, Ngô Tuyết Hoàn, Dương Lệ Quyên…

Làm gì để hạn chế tần suất tai nạn trong xiếc?

Chia sẻ những mong muốn để đảm bảo an toàn lao động trong xiếc, lãnh đạo Trường Trung cấp NT Xiếc và Tạp kỹ VN, Liên đoàn Xiếc VN đều đưa ra rất nhiều đề xuất như: Mua bảo hiểm thân thể ở mức cao “đặc biệt” cho các nghệ sĩ xiếc; Cải thiện môi trường, điều kiện tập luyện, biểu diễn và các giải pháp về an toàn lao động, phòng, chống tai nạn lao động và các bệnh nghề nghiệp trong loại hình nghệ thuật xiếc; Ðã tới lúc ngành xiếc cần một sự đầu tư đồng bộ về toàn bộ hệ thống cơ sở vật chất cũng như cần có những chính sách, chế độ phù hợp với đặc thù riêng đối với lực lượng làm xiếc. Nâng cao đời sống vật chất, mua bảo hiểm y tế về thân thể cho nghệ sĩ, học sinh, giáo viên, có chế độ bảo hiểm đặc biệt đối với các tiết mục biểu diễn nguy hiểm, trên cao.

Bên cạnh những kiến nghị với Nhà nước thì bản thân mỗi đơn vị cũng cần phải đề ra những quy định thật ngặt nghèo trong tập luyện, lao động xiếc như khi lắp đặt, kiểm tra các thiết bị âm thanh, ánh sáng và đạo cụ bên trên trần rạp thì sân khấu phải có biển cảnh báo và người trực tuyệt đối không cho phép diễn viên tập luyện ở dưới đề phòng trường hợp rơi các thiết bị và đạo cụ xuống gây tai nạn. Bộ phận kiểm tra an toàn về các thiết bị, đạo cụ phải có sổ nhật ký ghi chép theo dõi cụ thể từng kỳ kiểm tra, thời hạn sử dụng, thời hạn bảo dưỡng các thiết bị an toàn; Khi mua sắm các đạo cụ, hệ thống bảo vệ phải có giấy bảo đảm và hướng dẫn sử dụng (hãng, công ty, nước sản xuất, các thông số kỹ thuật như tải trọng, chịu lực kéo, lực nén… thời gian sử dụng, bảo dưỡng).

NSND Tâm Chính, Chủ tịch Liên chi hội Xiếc VN cho rằng: “Nhà nước cần quan tâm và có chế độ đãi ngộ riêng cho những người làm nghệ thuật xiếc, nhất là khi những nghệ sĩ xiếc gặp tai nạn khi đang tập luyện, biểu diễn. Những trường hợp mới đây nhất như NSƯT Ngô Tuyết Hoàn gặp tai nạn khi tập luyện đã bị liệt nửa người, trở thành tàn phế ngồi trên xe lăn hay NSƯT Trường Thành bị đột tử khi đang biểu diễn… Cần phải có chế độ bảo hiểm đặc biệt cho cả người bị tai nạn tàn phế cho đến người bị tử nạn. Mặt khác, Nhà nước cần nghiên cứu sao để có những chế độ lương bổng đặc cách cho những nghề đặc biệt nguy hiểm như xiếc, nếu không sẽ khó có ai có thể gắn bó với nghiệp xiếc khi mà sự sống, tai nạn luôn kề cận”.

Ý kiến của bà Chủ tịch Liên chi hội Xiếc VN, NSND Tâm Chính cũng là mong muốn chung của các nghệ sĩ xiếc. Tần suất tai nạn xảy ra với xiếc trên thế giới và Việt Nam cũng là sự cảnh báo đối với những nhà quản lý ngành cần quan tâm nhiều hơn đến chế độ cho nghề xiếc; đầu tư trang thiết bị luyện tập cho học sinh và cả diễn viên xiếc. Vẫn biết theo nghề xiếc là chấp nhận sự rủi ro, khi mà xe cứu thương và cái chết chờ sẵn… Thế nhưng khi gặp tai nạn mà nghệ sĩ xiếc không có chế độ gì ngoài bảo hiểm thông thường thì thử hỏi có ai dám dấn thân với nghề này?

Thúy Hiền